Александр Даржайның чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы

А. А. Даржайның чогаалга сонуургалы ѳѳреникчи чылдарында-ла илереп келген. 1964 чылдың ноябрь 1-де «Шын» солунга А. Даржайның «Мѳңге дазыл», «Эртинем сен» деп баштайгы шүлүктери М. Б. Кенин-Лопсанның саналдааны-биле «Мотористиң шүлүктери» деп аттыг үнген. Оон бээр ол номчукчуларга хѳй шүлүк номнарын бараалгаткан. Тываның улустуң чогаалчылары С. Б. Пюрбюнү, Ю. Ш. Кюнзегешти, М. Б. Кенин-Лопсанны ооң чогаалчы болурунга салдар чедирген башкылары деп А. А. Даржай санап чоруур.

Шүлүкчү Кызылдың педагогика институдунуң дыл факультедин 1970 чылда дооскан. Студент чылдарында Александр Даржай шүлүк бижиирин уламчылап, республика солуннарынга, «Улуг-Хем» сеткүүлге парладып эгелээн. Ол чаа ном номчукчуларның болгаш чогаал критиктериниң, шүлүкчүлерниң эки үнелелин алган.

1972 чылда А. А. Даржайның «Тѳрээн черим» деп шүлүктериниң баштайгы чыындызы чырыкче үнген. 1979 чылда Бүгү эвилелдиң чогаалчыларының Москвага эрткен VII семинар-хуралынга улуг шүлүкчүлер К. Кулиев, Д. Кугультинов, оларның саналдааны-биле А. А. Даржай ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнүнге кирген.

Баштайгы номунуң үнгени-биле кады ооң амыдырал-чуртталгазында база бир кайгамчык уттундурбас болуушкун болган. 1972 чылдың алды айда ол Тываның улустуң чогаалчызы, тыва чоннуң Улуг шүлүкчүзү Сергей Бакизович Пюрбю-биле Барыын-Хемчик кожуунга болуп эрткен тыва литература хүннеринге киржир аас-кежиктиг болган. Улуг шүлүкчү-биле Барыын-Хемчикке эрттирген чеди хонуу аныяк шүлүкчүге канчаар-даа аажок чаагай салдарлыг болган. Сергей Пюрбю аңаа шүлүк дугайында бодунуң бодалдарын чугаалап, ѳѳреникчизинге бодунуң мерген угаазылалдыг чагыгларын берген. Сергей Пюрбю-биле аныяк шүлүкчүнүң аразынга бүзүрелдиң хамаарылгазы тургустунган. Улуг шүлүкчүнүң шүлүкчү болгаш шүлүк дугайында чугаалары, угаазылалдары чогаал ажылынче чаа-ла ис баштап бар чораан аныяк кижиге канчаар-даа аажок ѳѳредиглиг болган. Александр Даржайның шүлүкке ооң бодунуң үнүн дилеп тыварынга, холунуң үжүүн тодаргай үндүрүп алырынга Сергей Пюрбюден аңгыда, онзагай салдарны сураглыг шүлүкчү Юрий Шойдакович Кюнзегеш чедирген.

Александр Даржайның дараазында шүлүктериниң номнары парлаттынып үнген: «Тѳрээн черим» (1972), «Үделге» (1975), «Эргелениг» (1978), «Артыш айдызы» (1982), «Мѳңге чер» (1985), «Ѳглеривис ак-кѳк ыжы» (1987), «Сарыг бүрү үезиниң сарынналыы» (1993), «Чогаалдар чыындызы» (1994), «Авамга боодал чечээм» (1998), «Чуртталганың шириин шолү» (1999), «Ынакшылдың ширээзи» (2003), «Шаг-үениң шылгалдазы» (2004), «Идегелдиң чырыы» (2005).

Ооң проза чогаалдары база тускай номнар кылдыр чырыкче үнген. «Сылдыс- тыгда дүш» (1979), «Чурттаарын күзезиңзе» (1984), «Четкер четкизи» (1991), «Шагар-оътта шалың» (1995), «Дүлгээзин- ниг аян» (2004), «Казанак» (Тоожулар, 2006).

Александр Даржайның чогаалдары «Звон стремян» (Кызыл, 1980), «Щедрый очаг» (М., «Современник», 1985), «Пришла пора» (М., «Молодая гвардия», 1986), «Благословение Неба и Земли» (М., «Со¬ветский писатель», 2005), «Песня неоперившейся любви» (Повести, рассказы, 2004) деп аттар-биле тускай номнар кылдыр орус дылга үнгүлээн. 1985 чылда алтай дылга ооң шүлүктери «Арчының йыды» деп ат-биле парлаттынып үнген. Шүлүкчүнүң чамдык шүлүктерин украин, белорус, казах, моол, хакас дылдарже очулдурган.

Бодунуң чогаалдарын бижииринден аңгыда, орус чогаалчы А. С. Грибоедовтуң «Угаан човулаңы» деп комедиязын, испан шүлүкчү Гарсиа Лорканың «Ханныг куда» деп трагедиязын, немец чогаалчы Бертольт Брехтиң «Сычуанның буянныг кижизи», Максим Горькийниң «Ирей» деп шиилерин, Виль Липатовтуң «Кѳдээ суурнуң шагдаа- зы» деп тоожузун, Александр Пушкинниң «Алдын балык болгаш балыкчы дугайында тоолун», Александр Блоктуң, Михаил Лермонтовтуң, Тарас Шевченконуң, Сергей Есенинниң, якут Семен Даниловтуң, алтай Аржан Адаровтуң, казах Олжас Сулеймановтуң шүлүктерин тыва дылче очулдурган.

Чогаалчы «Тыва литератураның антологиязын», «Тыва чечен чугаа», аныяк чогаалчыларның «Дамырак-1», «Дамырак- 2» деп чыындыларын чыып тургускаш, тускай номнар кылдыр үндүргүлээн. Ооң чогаадыкчы ажыл-чорудулгазынга база бир кѳскү черни эрте-бурун түрк бижимелдерниң чогаалдары «Күл-Тегинге улуг, биче бижиктер» база Тываның девискээринден тывылган кѳжээлерниң орнукшудулг шүлүктерин амгы тыва дылче шилчиди очулдурганы ээлеп турар.

Даржайның чогаадыкчы намдар-тѳѳгүзүнде 1979 чыл база уттундурбас чырыт кылыг чылдарның бирээзи болган. Шылга раңгай шүлүкчүлер Кайсын Кулиев база Давид Кугультиновтуң саналы-биле ССРЭ ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнүнге хүлээп алган. Ол чылдан эгелээш, Даржайның шүлүктери тѳп парлалгага – «Комсомольская правда», «Литературная Россия солуннарга, «Смена», «Молодая гвардия», «Сибирские огни», «Дальний Восток», «Студенческий меридиан», «Литературная учеба», «Поэзия» сеткүүлдерге парлатты нып эгелээн.

Амгы үеде Александр Даржай чээрби ажыг номнарның автору, шүлүк жанрында үре-түңнелдиг ажылдап чоруур шилиндек чогаалчыларның бирээзи.

Чечен сѳстүң чаяакчылары Сергей Пюрбю, Степан Сарыг-оол, Монгуш Кенин- Лопсан, Юрий Кюнзегеш, Салим Сүрүң-оол, Кызыл-Эник Кудажы болгаш ѳске-даа чогаалчыларның соон дарый Александр Даржай тыва поэзияның хевирлеттинип тургустунарынга бодунуң үлүүн киирип чоруур ховар дээн салым-чаяанныг бышкан шүлүкчү. Ооң поэзиязы уран-чечен чаа хевирлиг шүлүктер-биле байлакшып, философтуг ханы уткалыы-биле ѳскелерден онзагайланып, аныяк тыва поэзияга күштүг салдарны чедирип, ооң бѳгүнгү арын-шырайын тодарадып чоруур.

А. А. Даржай уран сѳстүң чажыттарын ажыдып, тыва литератураның сайзыралынга чаагай үлүүн киирген. Ылаңгыя тыва шүлүкке хемчээл, хевир талазы-биле чаартыкчы чүүлдерни киирген: дѳрттээн, сестээн одуруглар; арбаннар (он одуруг), ожук даштары; сайзанактаан шүлүктер; 6, 33, 66 одуруглуг шүлүктер; халактар, каргыштар, йѳрээлдер; даң хаяазының; дал дүъштүң, кызыл хүннүң, хүн ортузунуң шүлүктери, мѳргүлдер, проза шүлүктер дээш оон-даа ѳске. Шүлүк чогаалының бир нарын хевири – сонеттиң сайзыралынга А. А. Даржайның киирген үлүү улуг. Тыва литературага ол «сонет чечээ» деп билиишкинни киирген. («Сонет чечээ» 15 сонеттерден тургустунар). Ону бижиири автордан хей-аът кѳдүрлүүшкүнүн, бедик мергежилди база күжениишкинниг ажылды негээр.

Лиро-эпос жанрынга А. А. Даржайның киирген чаартылгалары база кѳскү. Ооң шүлүглелдери аңгы-аңгы хевирлерлиг: чагыг-шүлүглел, тѳѳгүлүг шүлүглел, эрте-бурунгу хову шүлүглели, философтуг шүлүглел...

А. А. Даржайның прозазы тема талазы-биле байлак, ханы утка-шынарлыг. Амыдыралдың философиязы колдаан болгаш ында аңгы-аңгы салым-чолдуг, сагыш-сеткили чараш, онзагай чонунуң тѳлээлериниң овур-хевирлерин, психологиязын шынзыы-биле чуруп кѳргүскен. Ынчангаш ооң проза чогаалдарында мѳзү-шынар темазы кол черни ээлеп турар. Ону автор бодунуу-биле ажыдып, номчукчуларга чедирип чоруур.

А. А. Даржай орус дылдан А. С. Пушкинниң «Балыкчы болгаш балык дугайында тоолун» , А. С. Грибоедовтуң «Угаан човулаң», В. Липатовтуң «Кѳдээ сууруң шагдаазы» деп чогаалдарын; Гарсиа Лорканың «Ханныг куда», Максим Горькийниң «Ирей», Бертольд Брехтиң «Сычуаньның буянныг кижизи» деп шиилерин, М. Лермонтов, А. Блоктуң, С. Есенинниң, Т. Шевченконуң, С. Даниловнуң, А. Адаровтуң, Б. Укачинниң, О. Сулеймановтуң болгаш ѳскелерниң-даа шүлүктерин тыва дылче очулдурган. Бурунгу кѳжээлерниң бижимел литература чогаалдарының үлегери болур Күл-тегинге тураскааткан Улуг, Биче бижиктерни база Элегестен, Ѳѳктен тывылган кѳжээлерниң чевег-хѳѳр шүлүктерниң бурунгу түрк дылдан чеченчидип очулдурганы тыва литературада онзагай черни ээлеп турар.

А. А. Даржайның «Четкер четкизи» деп шиизинде мѳзү-шынар айтырыгларын кѳдүрүп, кижилер аразында нарын харылзааларны коптарып, кѳрүкчүлерни кичээндирип турар. Тыва улустуң аас чогаалынга база А. А. Даржайның «Игил ыызы» деп шүлүглелинге даянып тургускан «Эгил, эжим, эгил» деп шии амгы тыва шии чогаалының утка-шынар талазы-биле байыырынга салдар чедирген.

А.А. Даржай чүгле чогаал ажылы-биле кызыгаарланмайн, республиканың солун-сеткүүлдеринге ханы сайгарылгалыг чүүлдерни бижип, чогаал сайгарылгаларын доктаамал чорудуп келген. Тыва шүлүк чогаалының дугайында «Дүлгээзинниг аян» деп сайгарылгалыг ажылы солун. Чогаалчылар С. П. Пюрбюнүң, Ю. Ш. Кюнзегештиң, М. К. Олчей-олдуң, М. В. Доржунуң, В. С. Серен-оолдуң, Э. Б. Мижиттиң болгаш ѳскелерниң-даа литературлуг портреттерин бижээн.

А.А. Даржайның ажыл-ижиниң бир буянныг талазы-бар. Ол дээрге ѳзүп орар аныяк чогаадыкчы салгал дээш сагыш салыышкыны-дыр. Республиканың аныяк болгаш эгелеп чоруур авторланың «Дамырак» деп чыындыларын тургузуп, үндүрген. Ооң аңгыда ол «Тыва литератураның анологиязы», «Тыва чечен чугаа» деп номнарны чыып тургускаш, үндүрген.

А.А. Даржайның чогаалдары уран-чүүлдүң ѳске адырларында ажылдап чоруур чогаадыкчы кижилерниң сонуургалын оттуруп, оларга хей-аътты берип чоруур. Композитрлар А. Б. Чыргал-оол, Р. Б. Кенденбиль, Д. Кертик-оол, С. Бадыраа, Б. Дүпчүр, В. Серен болгаш ѳскелер-даа ооң шүлүктеринге хѳй-хѳй чараш аялгаларны бижээннер. Амгы үениң аныяк хѳгжүмчүлери болгаш чурукчулары А. А. Даржайның чогаалдарын сонуургап турары таварылга эвес.

А. А. Даржай 21 шүлүк, проза номнарының автору. Ооң шүлүктери орус, украин, беларусь, якут, алтай, казах дылдарда очулдуртунган. Ооң чамдык чамдык чогаалдары аңгы-аңгы чылдарда «Молодая гвардия» (1986), «Смена», «Дальний Восток», «Сибирские огни», «Жалын» (Казахстан) журналдарга, «Комсомольская правда», «Литературная Россия», «Литература и мастивици» (Беларуссия) солуннарга үнгүлээн.

Тываның Улустуң чогаалчызы Ю. Ш. Кюнзегештиң А. А. Даржайга хамаарыштыр: «… амгы тыва чогаалдың шапкынчыларының мурнунга чүгүртүп чоруурларның бирээзи», « А. А. Даржайның чогаалдарының дылы аянныг болгаш чурумалдыг… Ол болза, шүлүкчүнүң бодунуң чогаал ажылынга негелделииниң, профессионал туружунуң быжыкканының, чоннуң аас чогаалын ѳѳренип, шинчилеп чоруурунуң ачызы-дыр» деп үнелелинге каттыжып турар бис.

Тыва шүлүк чогаалының хѳгжүлдезиниң амгы үе-чадазында алдангы-сезенги чылдарда сураа алгып эгелээн, номчукчуларның хүндүткелин чаалап алган чаа салгалдың бѳлүк шүлүкчүлери адын сыкпайн чедиишкинниг ажылдап чоруур. Олар тыва шүлүкке чаа хевирлерни, үлегер деңнелгелерни, идеяларны болгаш темаларны киирип, боттарының тускайлаң үнү-биле болчукчуларга бараалгаан. Оларның аразында А. А. Даржайның ады номчукчуларга калбаа-биле билдингир.

Александа Даржайның «Дилээшкин» (1971) деп шүлүүнүң одуругларын ажыглааш, чогаал шинчээчизи болгаш критик А.К. Калзаң мынча деп бижээн: «Боттуң хуузунда эскериглерни», идеяларны, сеткил-бодалдарны аяны, «холунуң үжүү» үнүп келбээнде, шүлүкү деп бедик атты сѳс эптеп бижиир кижи бүрүзү-ле эдилеп шыдавас: «Үер», «Ыржым дүннер», «Истер», «Кайда чор сен?» ышкаш шүлүктер Даржайда бир янзы шүлүкчү чаяан барын бадыткаан… Ооң алдангы чылдарның ийиги чартыында чедип алган уран-мергежили чеден чылдарда улам сайзыраан. «Үделге» (1975), «Эргеленниг» (1978) деп чыындыларда шыырак чогаалдар ооң бир янзы поэтиктиг кѳрүүшкүннүг, ѳскелерден ылгалдыг лириктиг үннүг шүлүкчү апарганын чугаалап турар. «Чаа хүнге йѳрээл», «Нортук угбай», «Чаа-Хѳл», «Үделге», «Кѳс», «Ыдыктыг довурак», «Суурумче чагаа», «Чанып ор мен» болгаш ѳске-даа шүлүктер тыва поэзияда чаа сѳс болбушаан, ону бадыткаан.

Тыва чогаал шинчилээр эртемниң чогаал сайзырадылгазының үндезилекчизи Антон Коваевич Калзанның бо эскериглериниң шынныын Александр Александрович Даржай бодунуң оон соңгааргы чогаадыкчы ажылы-биле бадыткаан, Тываның дээре шүлүкчүлериниң бирээзи апарган.

Шүлүкчүнүң утказы делгемчидер дээш тема талазы-биле дилээшкиннерни, ону уранчыдарынга хевир болгаш жанр аайы-биле шенелделерни кылгылааны шүлүкчүнүң чогум-на ёзулуг салым-чаяанныг херечизи болбушаан ооң тускайлаң үннүүн улам тодарадып, ооң кызымак ажылының үре-түңнелдиинде илередип кѳргүскен. А. А. Даржай баштай лириктиг шүлүктерге хевир талазы-биле шенелделерни кылган: улуг болгаш биче «ожук даштары», дѳрттээн, алдылаан, сестээн (октава) одуруглар тыва шүлүк чогаалынга ооң киржилгези-биле делгереп эгелээн.

«Ам Даржайның шүлүүн чижек кылдыр алгаш, ожук даштарының иштики композициязын сайгарып кѳрээлиңер.

Бүзүрел, Идегел, Ынакшыл –
Бүзүрелдиг үш ыдык таңдым.
Чажыым чажып чалбарыдым.

Бирги одуруг киирилде туруш (экспозиция), аңаа шүлүктүң кол темазы быжыгланган турар (Бүзүрел, Идегел, Ынакшыл). Ийиги одуруг – дүгдүнүүшкүн: тема улам ханылаар (Бүзүрелдиг үш ыдык таңдым) база чештиниишкин эгелээр (сѳѳлгү сѳстерде чештиниишкин кѳстүп келген: ыдык таңдым). Үшкү одуругга чештиниишкин тѳнер, ол эң-не күштүг бодалдыг, шүлүктүң уран-чечени овур-хевирин иле кѳргүрүп кээр одуруг (Чажыым чажып чалбарыдым).

Ынчангаш, ожук даштары (2) – таарыштыр тургустунган, тудуш харылзаалыг кезектерлиг бүдүн чүүл болур. Ол – лириктиг, философтуг бодалды чогумчалыг илередириниң бир онза хевири.

Ожук даштарының эстетиктиг онзагай талалары солун облгаш нарын…» (1) Бир эвес А. А. Даржайның дѳрттээн, алдылаан шүлүктерин азы сонеттерин, В. Серен-оолдуң илиглерин, сѳѳмнерин, карыштарын эки сайгарар болза база мындыг аянныг бир янзы түңнелдерни эртемденнер үндүрүп болур ийик.

Шүлүктерниң строфиказын (азы даштыкы хевирин) безин сайгарарга, оларның утказы, тургузуу, сюжет композициязы-биле холбашкан чаа, солун ажыдыышкыннар бар-дыр. А шүлүк теориязының ритмика азы хемчээл дугайында билиглерин ёзугаар сайгарылга кылыр болза, узу-кыска стопаларлыг, ийи, үш, дең болгаш дең эвес цензуралыг, саарзык ажык үннерлиг одуругларлыг ийикпе, чүгле дыңңалдыр номчуурунга таарыштырган шүлүктер А. А. Даржайның чогаалдарында бар.

Арат кижи
ажык чокка
аъдын шаппас,
Адыр буттуг ѳңнүүн бодаар,
хайыралаар,
Ѳѳр чылгы аразындан
эмдик малды
Ѳѳредип,
чаажыктырып,
чаңын чазаар –

деп, ооң ынак башкызы, улуг шүлүкчү Сергей Пюрбюнүң сургаалы, чогаадыкчы ажылга чуртталгадан болгаш А. С. Пушкинден ѳѳрен дээн чогаалчы Олег Сагаа-оолдуң чагыглары, оларны тѳлептиг күүседир дээш бодунуң могаг-шылаг чок чүткүлү А. Даржайның лириктиг шүлүктүң нарын хевирлери – фигуралыг (үш-булунчук дѳзелиг) шүлүктү, сонет чечээн бижип шенээринге чедирип келген. Сонет чечээ деп лириктиг шүлүк хевириниң нарын тургузуун тоску класстың «Тыва чогаал» номунга шала-була тайылбырлаарын оралдашкан мен.

А. Даржайның «Авамга чечээм» деп чогаалы – В. Серен-оолдуң «Ынакшылы»-биле кады тыва лирикага чаа ажыдыышкын болганын улуг сонуургал-биле номчуп танышкаш, А. А. Пальбахтың үлегерлей сѳглээнин уламчылай сайзырадып чугаалаарга, тыва шүлүк чогаалы амгы үеде деп түңнелди үндүрген мен.

Лирика биле эпостуң (тоожулал) аразында дыка ылгал чок, чүгле эпостуң хемчээлиниң улуу болгаш сюжединиң нарыны база маадырларының аажы-чаңы чураанының тодаргай, делгеми ону лирикадан тускайландырып турар-даа болза, шүлүглел аймааның чогаалдары кѳстүп келбээнде, чогаалдың хѳгжүлдези долу эвес, ооң тематиказы кызыы болуру чугаажок.

А. А. Даржай шүлүглелден аңгыда, ол-ла жанрның халак, каргыш деп хевирлерин тыва шүлүк чогаалынга немей ажытканын эртемден З. Б. Самдан авторун борт айытпаза-даа, ындыг жанрлар тыптып келгенин тодаргай чугаалаан.

Шүлүктерниң, шүлүглелдерниң, мѳргүлдерниң, халактарның, каргыштарның утказын сѳс-домааның уран-чеченин, эстетиктиг шынарларын сайгарбас мен. Ол дээрге чогаал шинчилекчизи болгаш сайгарыкчызы эртемденнерниң мурнунда таваанда салдынган чаглыг эът-тир, бистиң үлүүвүстү бичии-даа болза, эмире дайнай берди дишсе, эпчок-ла болгай. Ынчангаш, маңаа чүгле А. А. Даржайның шүлүглелдери, мѳргүлдери, халактары, каргыштары, тоожулал чогаалдарның янзы-бүрү хевирлерин сайзыратканын ол болур дээрзин, ол чогаалдар шүлүкчүнүң чогаадыкчы ажылының тематиказын алгатканы, ооң утка-шынарын байытканы, эстетиктиг салдарын ханылатканы – ниитизи-биле, авторнуң чедиишкини, чаа бедик деңнелдиг чадаже шилчээни болур дугайын айтып каары чугула.

Даржайның чогаалдарының хѳй нуруузу тѳрээн чери Чаа-Хѳл, Булуң-Теректи, ооң кижилерин, бодунуң бичии чылдарын, кады ѳскен эш-ѳѳрүн кѳргүскен. Оларның аразында номчукчунуң ишти-хѳңү-биле каккылажып турар шүлүктер эвээш эвес. Тѳрээн Чаа-Хѳлүнүң дугайында шүлүктерден «Чаа-Хѳл» деп бичии шүлүктү адап болур. Ону автор ылап-ла бодунуу-биле бижээн. Ынчалза-даа ук чогаалдың поэтиктиг үнези оон хамаанчок делгем: ында чуруттунган хемниң овур-хевири авторга чоок хамаарылгалыг болурундан аңгыда ниитижиткен ужур-уткалыг, ол овур-хевир Тываның кайы-даа булуңунда эңмежок хемнерниң эриин чурттаан кижилерни чарашсындырып болур:

Оо, тайга черниң хемчигежи,
Оккур, шапкын халдып ор сен.
Даштар кырлап, хая часкап,
Дажыг саарыың диңмиреп тур.

Бүдүн чыындыга ат берген «Эргелениг» деп шүлүк кижиниң сеткил-сагыжының чери-биле хиннеш тудужу күш киирип чоруур деп бодалды номчуксанчыг болгаш дыңнаксанчыг кылдыр уран-чечен шчулчуктээн:

Даам меңээ сеткил чылыын
Дагын катап эгидип бээр.
Шыдалымга күжүн кадып,
Шырайымны сергедиптер.
Чылыг, чымчак авам кыспаа
Чылдып келген ышкаш болур.

«Чашкы шаавыс» деп лириктиг шүлүкте ол бодал бир янзы илереттинген.

Дѳңгеликтер баштап маңнаан
Дѳңгүр оолак хевээр болза –

деп, лириктиг маадыр «сагышсыраар чүвези чок» бичии чылдарын сарынналып бодаза-даа, оптимистиг түңнелге келген:

Оолдарывыс ѳнчүзүнге
Оюннарывыс шилчий берген.

А. А. Даржай 1982 чылда Украинаның Ровно облазының комсомол шаңналының лауреады болган. Аңаа 1992 чылда чогаал талазы-биле Тываның Күрүне шаңналын тывыскан. 1994 чылда ол Тыва Республиканың “Шылгараңгай күш-ажыл” дээш медалы-биле шаңнаткан. 2004 чылда “Ынакшылдың ширээзи” деп сонеттер ному дээш, Тыва Республиканың Чазак Даргазының С.А. Сарыг-оол аттыг шаңналының лауреады болган. 2005 чылда культура болгаш литератураның хөгжүлдезинге киирген үлүг-хуузу дээш, ону Россия Федерациязының Найырал ордени-биле шаңнаан.

1991 чылда «Ѳглеривис ак-кѳк ыжы», «Зёрна добра» деп шүлүк номнары дээш А. А. Даржайга Күрүне шаңналын тывыскан. А.А. Даржай – Тываның улустуң чогаалчызы.