Монгуш Борахович Кенин-Лопсан бичиизинден тура сонуургак, өөрениринге сундулуг салым-чаянныг оол кылдыр өзүп келген. Ооң элээди чылдары Хөндергейниң Чаш-Тал деп черге эрткен.

Ол пионер отрядынга кирип алгаш, солунга бир-ле дугаар “Ада-иелер-биле каттышкан хурал” деп чүүлдү 1938 чылда “Шын” солунга парлатырган.

1943 чылда “Дайынчы кыйгы” дээр шүлүктер чыындызынга “Гитлерге килең” деп шүлүү парлаттынган.

Ооң студент чылдарында сонуургалы – эртем болгаш чогаал номнарын номчууру. Профессор В.М. Жирмунский чогаалчының студент үезинде, чогаадыр салым-чаянныг деп чүүлдү эскерип, аңаа сүмелээн. Оон эгелээш-ле  чогаалдың кандыг-даа жанрларынга шенеп эгелээн.

Ол чогаал ажылынче 1943 чылда шүлүкчү бооп киргеш, хөй санныг номчукчуларынга шүлүк чыындыларын үндүрүп эгелээн. 1956 чылда “Улуг орук” деп шүлүктер чыындызын үндүрген. Бо чыындызында М.Б. Кенин-Лопсан студент өөренип чораан үезинде эш-өөрүнүң, төрээн чурттунуң каас-чаражын, баштайгы сонуургалы, ынакшылының дугайында бижээн шүлүктери кирген. “Улуг орук” деп шүлүүнде Тывадан эртем-билиг чедип аар дээш Саян ажыр өөренир дээш чорупканын бижээн.

М. Б. Кенин-Лопсан дараазында 1959 чылда “Октябрьның оглу-дур мен”,  “Бичии башкы” (1963 ч.), “Чалгыным” (1967), “Төлге” (2003) деп шүлүк номнарын үндүрүп турган. Бо шүлүк чыындылары аразы улуг-ла ырак эвес, үш-дөрт чыл болгаш үнгүлеп турган. Ооң шүлүктеринниң темалары хөй янзылыг болгаш чүгле чер-чурттунга ынакшылы-биле кызыгаарлаттынмайн, интернационалчы найырал, ынакшыл дээш база ооң амылыг бойдуска, дириг амытаннарга хумагалыы, эртем-билигге сундулуу онзагайы-биле ылгалып көстүп турар. “Орус дылды өөрениңер” деп шүлүү бичии номчукчуларга тура-сорук киирер, үениң негелдезинге тааржыр шүлүк.

Монгуш Борахович Кенин-Лопсанның чогаадыкчы ажыл-чорудулгазында проза кол черни ээлеп турар. Ол дээрге колдуунда роман жанры колдап турар. Тыва литератураның өске чогаалчылары биле деңнээрге хөй санныг романнарның автору.

Ол студент чылдарында баштайгы тыва роман “Чүгүрүк Сараланы” бижип эгелээш, 1955 чылда дооскан. Роман чырыкче үнүп чадап, улуг-ла шаптараазыннарга таварышкаш, он чыл болганда 1965 чылда “Улуг хемниң шапкыны” деп ат-биле тускай ном кылдыр үндүрген. М. Кенин-Лопсанның баштайгы үнген “Улуг хемниң шапкыны” деп романында совет улустуң Ада-Чурттуң Улуг дайынының үезинде Тыва Арат чону Кызыл Шеригге дузалаар дээш кайы-хире карак-кызыл алдап чораанын, Чүгүрүк аъттың ээзи Саадак тың ол үеде амыдыралын бижээн [Кенин-Лопсан 1965]. Баштайгы тыва роман чырыкче үнген соонда, литература шинчилекчилери А. Калзан, Д. Куулар үнелелдерни “Шын”, “Тувинская правда ” солуннарга бижээннер. Аңаа олар “Улуг хемниң шапкыны” дээрге баштайгы тыва роман деп тодазы-биле бижип турганнар. А 1972 чылда С. Токаның “Араттың сөзү” деп роман-трилогизы чырыкче үнген соонда Д. С. Кууларның бодалы өскерли берген. Д. Куулар 2000 чылда “Тувинская правда” солунга “Тувинская литература на пороге века” деп эге-биле тыва литератураның баштайгы романын тодарадыр үе келген, аңаа С. Токаның үш номнуг “Араттың сөзү” хамааржыр деп бижээн. Оон эгелээш М. Кенин-Лопсан биле быва критиктерниң аразында тыва чогаалчылардан кым бир дугаар роман бижээнил деп айтырыг көдүрлүп келген. Бо айтырыг тыва литератураның төөгүзүн тургузарынга база бир чугула айтырыг болу берген. Элээн үе эрткенде 2005 чылда 9 кижи тургузуглуг эксперт чөвүлелиниң чаңгыс демниг шиитпири-биле тыва литератураның төөгүзүнде баштайгы романы тываның улустуң чогаалчызы М. Б. Кенин-Лопсан бижээн деп бадыткаан. Бо болуушкун тыва литератураның төөгүзүнде артып калган. [Кенин-Лопсан 2006.]

1971 чылда чогаалчының “Херээженниң чоргааралы” деп ийиги романын чырыкче көстүп келген. Бо романда тыва херээжен кижиниң дең эргелиг чуртталгаже чүткүлү база бөдүүн чоннуң хостуг чуртталга дээш демиселин автор көргүскен. Автор овур-хевирлер дамчыштыр ёзулуг тыва эр кижи, херээжен кижи кандыг аажы-чаңныг, мөзү-шынарлыг болурун номчукчуларга дачыдып турар.

М.Б. Кенин-Лопсан улуг номчукчуларга тааржыр номнарны, романнарны бижизе-даа, ол черле бичии уругларны утпайн оларга тааржыр номнарны чечен чугааларны, бичии тоожуларны, тоолдарны хөйү-биле бижээн. 1974 чылда “Дээрниң көрүнчүү” деп чечен чугаалар чыындызын парлап үндүрген. Бо чечен чугаалар уругларга дылы билдингир, бөдүүн, өөредиглиг, кижизидикчи ханы уткалыг. Чогаалчының бойдусту, дириг амытаннарны хумагалаар дугайында идеяларлыг чечен чугаалары уругларның хар-назынының аайы-биле уругларга таарымчалыг деп тыва критиктер санап турар. А 1986 чылда “Танаа-Херел” деп тыва шүлүктээн тоолу чырыкче үнген.

1976 чылда “Тениң самы” деп романын чырыкче үндүрген. Ук романда чонар-даштан овур-хевирлерни тургузуп чоруур салым-чаянныг кижилерниң ажыл-херээн, ооң онзагайын бадыткап көргүскен. А. Калзан “Өзүлдениң демдектери” деп литература-критиктиг номунда бо романның дугайында бүгү талазы-биле үнелелди берген.

“Чылгычының өө” деп баштайгы тыва роман-тетралогияның бирги ному 1980 чылда, ийиги ному “Кырган-авай өпей ыры” 1984 чылда, үшкү ному “Азаның бичези кончуг” 1989 чылда, а дөрткү ному “Алдын чүрек” 1992 чылда бижиттинген. Баштайгы роман тетралогияда амгы чаа амыдыралче чүткүлдүг, күш-ажылга сундулуг, шын кижизидилгелиг ол үениң овур-хевирин көргүскен. Ук роман база-ла номчукчуларның сонуургалын оттурган база тыва критиктерниң үнелелдерин алган.

М.Б. Кенин-Лопсан Тыва Күрүнениң үндезилекчизи, Тываның хөй-ниитилелдиң болгаш күрүнениң ажылдакчызы Буян-Бадыргының овур-хевиринге, ол үениң дугайында чажыт документилерге, ону көрген билген чоннуң чугаазынга үндезилеп 2000 чылда “Буян-Бадыргы” деп роман-эссени үндүрген. Ук роман-эссе 2010 чылда катап үндүртүнген. Ында чүгле даштыкы хевири, болгаш иштинде чүгле чурук материалдарында өскерилгелер бар, а роман бодунда өскерилгелер чок.

2001 чылда “Читкен уруг” деп Актыг черге “контр” дирткен улустуң чүгле боду эвес, а ооң өг-бүлезин куду көрүп чораанының “контр” кижиниң уруунга эки чуртталга бербейн турганының дугайында роман чырыкче үнген.

1975 чылда чогаалдарының чыындызының 2 тому үнген, а 1993 чылда чаңгыс томга үнген. Ук чыындыларда чогаалчының ол-ла шүлүктер чыындылар, романнары, тоожулары кирген. Ында ооң мурнунда баштай үнүп турганындан бодаарга элээн өскерилгелер бар. Чамдык шүлүктерниң аттары, шүлүк боду, а романнарның эгелер саны дээн чижектиг өскелиргелерлиг.

М.Б. Кенин-Лопсан ниити-биле тыва литератураның ийиги үе-чадазындан эгелеп номчукчуларга билдингир кылдыр алдаржып сурагжаан. Чогаалчының хөй санныг романнары, шүлүктери очурдурттунуп турган. Ол ажылды колдуунда Светлана Козлова кылып турган.

Орус дылче парлаттынган номнары “Стремнина Великой реки” (1970), “Киноварь” (1972), “Гордость женщины”(1973), “Танец козерога” (1981), “Голос” (1984), “Небесное зеркало” (1985), “Калдарак” (1985), “Настигающий птицу” (1977, 1987), “Следы” (1989), “Юрта табунщика” (1990), “Тувинка” (1990), “Мое сердце” (2010).

М. Кенин-Лопсанның чогаадыкчы ажыл-чорудургазында очулгалар улуг черни ээлеп турар. Ол тыва дылче орус болгаш даштыкы чогаалчыларның билдингир чогаалдарын очулдурган: Д.Байроннуң “Луддтерге ыры”, А. Пушкинниң шүлүктер, шиилер чыындызы “Тураскаал”, “Силерге мен ынак чордум...”, “Көшке”, “Хөглүг кудумчаа кылаштап чорааш...”, “Эртир чалыы кызырактың”, М.Лермонтовтуң “Гетеден”, “Туттурган рыцарь”, “Чагыг”, Н. Некрасовтуң “Тараачыннар уруглары”, Т. Щевченконуң “Дүш”, “Чагыг”, Л.Украинканың “Хаяалыг даң оттары”, В.Маяковскийниң “Шүлүглелдер”, А. Твардовскийниң “Ленин биле суугужу”, “Сегиржип алганнар”, С.Щипачевтуң “Тарымал тоорук”, И.Франконуң “Диңмиреп тур”, “Гимн. Мөңге революсчу” дээш о.ө

Ооң чогаалдары Тывадан дашкаар база делгереңгей алдаржаан.