Суваңның чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы

Ол чогаал ажылын 1976 чылда эгелээн.  «Чогум черле шупту арын-нүүрүвүс арыг-чурттап чоруур бис бе, ынчаш? Арнывысты адыжывыс-биле дуглап алырывыс ышкаш, арын-нүүрүвүстү агартыныптар кандыг-ла бир чылдагаан-биле ажыттанып алгаш, эки база бактың аразы-биле, кайызынга-даа дегбейн, кончуг таптыг эптиг ээлдек эрте бербээн бис бе?...».

     Бо айтырыг домактары  Шаңгыр-оол Суваңның «Чагаа» деп баштайгы тоожузунуң эгезинде авторнуң сөзүнүң эге сөстери-дир. Эрткен чүс чылдың сезен чылдарының ортан үезинде, аныяк автор чогаадыкчы ажыл-чорудулгазының эге чадазында, бодунга ындыг айтырыгны салган болуп турар. Кижи амытанның чырык черге медерелдиг амыдыралды тудуп эгелээниниң баштайгы чылдарында-ла салып келген мөңге айтырыы-дыр. Кижилерниң-даа, бурганның-даа мурнунга арын-нүүрүвүстү хирге-чамга боравайн, арыг чаагай, өндүр бедик кылдыр тудуп келген бис бе? Эрте-бурун шагдан бээр кижилерниң боттарынга салып чораан айтырыы. Эрте-бурун шагдан бээр шак бо нарын айтырыгга кижилер харыыны тып чораан. «Аныяңдан адың камна!», «Ады өлүрүнүң орнунга боду өлгени дээре»…- чоннуң мерген харыылары ол… 

     Амыдырал - чуртталганың алыс үнезин тодарадырынга дүлгүүр болган ол нарын айтырыгны чаңгыс-үежилеринге, эң ылаңгыя бодунга, Шаңгыр-оол Суваңның, чогаалчының чиик эвес кокпазынче кирип тура, салганы дыка ужурлуг болган-дыр деп демдеглээри чугула-дыр. Чогаадыкчы ажыл-чорудулганың чогумчалыг чоруу, бижиттинген чогаалдарның номчукчуга чеддер оруу – чогаалчының эстетиктиг көрүш бодалдарының арын-нүүр айтырыынга хамаарылгазындан дорт хамаарылгалыг.

     «Чагаа» деп кыска тоожу Шаңгыр-оол Суваңның оон соңгаар чогаадыкчы дилээшкиннеринге, угланыышкыннарынга быжыг тепкииш болбушаан, амыдыралда кижилер аразында нарын, чөрүлдээлиг айтырыгларны канчаар көдүрүп болурун айтып берген. Ада-иезинге кара чажындан кагдырган, ийи буду аарыг инвалид оолдуң салым-чолунуң дугайында бо тоожу эрткен вектиң сезен чылдарында Тываның аныяк чогаалчыларының чыыжынга, ооң соонда, 1989 чылда Абхазияның курорт хоорайы Пицундага болуп эрткен совет аныяк чогаалчыларның эвилел семинарынга бедик үнелелди алган. Тоожуну аныяк чогаалчыларның «Дамырак-3» деп чыындызынга долузу-биле парлаан. Прозачы Шаңгыр-оол Суваң тыва чечен чогаалга шак ынчалдыр тыптып келген. Салым - чаянныг уруглар чогаалчызы болуп болур кижи-дир деп бедик бүзүрелди ынчан аңаа Тываның Улустуң чогаалчылары Салим Сазыгович Сүрүң-оол, Кызыл-Эник Кыргысович Кудажы, Олег Өдербеевич Сувакпит болгаш өске-даа хоочун чогаалчылар берген.

     «Чагаа» деп тоожунуң чырыкче үнериниң оранчок мурнунда, Шаңгыр-оол Суваңның парлалгага баштай көстүп келген чогаалы- «Оглум чазы» деп шүлүк болур. Бо шүлүк 1976 чылда «Тываның аныяктары» солунга парлаттынган, ынчангаш ол чылды, 1976 чылды, Шаңгыр-оол Суваңның чогаалын эгелээниниң үези деп санаарының барымдаазы бар-дыр. «Оглум чазы» деп шүлүктүң салым-хуузу аас-кежиктиг болган деп автор санап чоруур. 1981 чылда сураглыг тыва композитор Владимир Тока бо шүлүктүң сөзүнге аялга бижээн. «Оглум чазы» ыры апаргаш, бодуннуң ындынныг уяранчыг аялгазы-биле чоннуң ынак ырларының бирээзи, ыраажы Галина Сүрүңнүң көрүкчүлерге бараалгадыр кол өзек ырызы болу берген. «Оглум чазының» нептереп делгерээнин алыр чүве болза, Шаңгыр-оол Суваңның аадаңында элээн-не шүлүктер бар болгу дег ийин, ынчангаш шүлүктер ному бир шагда үнер-ле боор деп бүдүү идегээр чүве-дир.

     Ындыг-даа болза, Шаңгыр-оол Суваң дөмей-ле номчукчуларга, чогаал шинчилекчилеринге прозачы бооп артар. Прозачы болурда, черле ханы көрүштүг, дыңзыг үннүг прозачы болуп турар. Ол беш проза номнарының автору; «Хүн-Херелден аалчылар» (1992), «Тоол чурттуг оол» (1994), «Ачамның шолазы» (1999), «Кижи араатан» (2006), «Туматтар» (2007). Сөөлгү ийи тоожу чогаалчының чогаадыкчы ажыл-чорудулгазының амгы үе-чадада чаа уран- чечен бедикче үнгенин херечилеп турар.

     «Туматтар» деп тоожу тыва аймактарның бирээзинге хамааржыр туматтарның Чиңгис-Хаанның чагыргазынга удурланган тура халыышкыннарын көргүскен чогаал болур…

     «ЧОГУМ ЧЕРЛЕ, ШУПТУ АРЫН-НҮҮРҮВҮС АРЫГ ЧУРТТАП ЧОРУУР БИС БЕ, ЫНЧАШ?» - деп, «Чагаа» деп тоожуда салдынган айтырыгны «Кижи араатан» деп тоожузунга Шаңгыр-оол Суваң улам чидии-биле көдүрген. Тоожунуң болуушкуннары Тываның бир-ле сумузунуң девискээринде амгы үеде болуп турар. Чогаалды ийи малчын өг-бүлениң аразында чөрүлдээлерни автор бүгү тыва ниитилелди тавараан хамчыктарның деңнелинге чедир көдүрген. Бир талазында – боттарының күш-ажылы-биле ак сеткилдиг амыдырап чурттаксаан кижилер, өске талазында күштеп күчүлээшкин, акша төгерик, оор-суук, кем-херектиң дузазы-биле амыдыралга тергиидексээн, арын-нүүрүн артынга каап, кижи мөзүзүн чидирген, араатанзаан, сумуда эрге-чагырга болгаш шагдаа төлээлерин өдээнге киргеш, хой оорлап чыткан оглу аттырып карга, ооң тынынга четкен оолга орукка таварышкаш, бодунуң улузун кемниг херекче албадаан алыс-шулбус апарган, өжээн, ажыг-шүжүгден ава сеткилин уткан, араатанзыг ие херээжен…

     Тоожунуң аяны детектив хевирлиг болза-даа, чидиг социал угланыышкынныг чогаалды Шаңгыр-оол Суваң бижээн болуп турар. Тоожуннуң сюжеттиг шугумунда үндүрүк-киириктер бар-даа болза, бо чогаал чүгле Суваңның чедиишкини эвес, харын тыва прозада сөөлгү чылдарда шору бижиттинген чогаал болур……[Юбилеи писателей-1999:15]

         База ооң бижиттинген тоожузу «Кижи араатан» тоожузу амыдыралдың чидиг  айтырыгларын тодазы-биле чуруп көргүскен чогаал болуп турар. Автор бодунуң чогаалының бижиттинген төөгүзүн мынчаар сактып чугаалап турар: «Шын» солуннуң көдээ ажыл-агый килдизинге ажылдап турумда, бистиң килдистиң сөөлгү чыыр ээлчээ чедп келген. Ол болза сезен чылдар үези чүве. Эртен эрте ажылга келгеш, ыңай-бээр долгап, медээлер чыып олурумда, республианың төп кожууннарының бирээзинде аныяк өг-бүле уруг-дарыы-биле кады ис чок читкен, оларны көрген билген кижилерни шагдаа черинге дыңнадырының дугайында медээ келген. Ынчан ындыг янзылыг медээлерни солун-сеткүүлге парлавас турган, ынчангаш даргаларым чөпшээрели чокка хүлээп ап шыдавас мен дээримге, партия обкомундан бээр чөпшээреп каан дээрге, сөс домаан эде-хере тырткаш, парлаарынга белетеп каан мен. Ол медээ парлаттынган-даа. Дыка үр болганда аныяк өг-бүлениң шуптузунуң өлүг мага-боттарын тыпкан, өлүрүкчүлер илерээн. Ол кем-херек ынчан республикага болган эң каржы херек деп билдингир турган. Ооң дугайында солун-сетклге-даа парлаан.

         Аныяк өг-бүлени чок кылган кижилер базаөг-бүле улус болган.

         Кижилер база чаш ажы-төлдү безин кээргевес ол хире каржы, араатан амытан дег боорун ынчан хомудап, кайгаан мен. Ол бодал мээң сагыжымдан үнмейн чораан. Чогаал бижииринге шору кажарай бергеш, ол кем-херек дугайында бижиир, кижилер чүге өскелерниң амы-тынынга чеде бээрин сөстүң дузаза-биле шала соора-даа болза сайгара деп, шиитпирже демги бодал шилчий берген. Ол херекти истеп турган шагдааларның бирээзин тып алыр аргалыг болган мен. «Истеп турганы херек дугайында чугаалап бер»

дээн, мээң дилээмге ол күзелдии-биле чөпшээрежип, бир катап «таптыг олуруп алырывыска», чугаалап берди. Чогаалдың кандыг янзылыг боорун аңаа дилээн. Тоожунуң баштайгы кыска вариантызын аппарып бээримге, ону номчааш, «Бо-даа болбаан чүве-дир, бо болуушкуннуң киржикчилериниң, херечилериниң чамдыызы бистиң аравыста бар, мону номчааш, оларның боттарынының, ажы-төлүнүң аразынга хамык чүве каттап дойлуп үнзе, сеңээ ону төөгүп берген мен, хөөредип бижип каан сен, буруулуг боор бис. Кижилер аразында кандыг аажы-чаңныг, сагыш-сеткилдиг кижилер чок дээр сен. Кем-херек дугайында чогаал бижиксээр болзуңза, өске болуушкуннар дугайында бижип азы чогаадып ал» -дээш, шорбажылап каан чүүлүмнү меңээ эгидип бээрин шуут ойталаан. Бир –бүлени өске өг-бүле чок кылганында коргунчуг чүүл- ынак оглун чидирген ада-иениң ажыг-шүжүү, ону ажып эртип шыдавазы, ону араг-дары-биле оожуктурар дээн сеткили, чырык черде чок мээң оглум багай чүүлдүң чылдагааны болбазын дээн бодал чок болганы. Мен бодум он ийи харлыг оглумну чидирген болгаш, уруг-дарыын оскунган ада-ие кижилерниң ажыг-шүжүүн дыка эки билир мен. Бир эвес кижи бодун боду туттунмас болза, ажыгыг-шүжүгден кижи арагачы-даа аппарып болур, ынчангаш ооң ажыг-шүжүүн билбес кижилерге дора көрдүтүп-даа болур, ол-биле базындырып чоруур кижи амытан азы кижилерниң боттарын чок кылып болур кижи араатан-даа апарып болур.

         «Кижи араатан» деп ол коргунчуг херектиң чүгле чыды бар. Амгы үеде амыдыралда бо тоожуда болуушкундан артык коргунчуг болуушкуннар бооп турар.

         «Кижи араатан» ышкаш тоожуну чүгле чаңгыс катап бижип болур. Ооң соонда бо тема солун эвес. Чогуш-содаа, үптээшкиннер, өлүрүүшкүннер… Оларның дугайында оода ийи катап бижиирге безин каттаптаашкын аппаар.

         Тоожунуң маадырларының чамдыызының овур-хевирин журналист ажылымнын аайы-биле көрген-билгеним, амыдыралга таварышканым кижилерден дөзевилеп каан мен. Оларның аразында ажыл-агыйларның чаш мал-маганын бузуруп,боттарының малы кылып ап турган мал ажылының спейиалистери-биле кадарчылар-даа; оор малдарны саараынга меге документилер бижип берип, cадыызын ап турган суму чагырыкчылары мал эмчизи-даа; өөредилге доосканынының байырлаарын азы төрүттүнген хүнү эрттирип, араг-дары эзиртир ишкеш, кем херек азы оор кылган өөреникчилер-даа аныяк кижилер-даа бар», деп чугаалап турар.

         Черле чогаалчының чечен боданыышкыны күштүг деп чүвени өске-даа чогаалдары бадыткап турар. Чижелээрге: «Хүн-Херелден аалчылар», «Туматтар» деп чогаалдарын адаарга-ла чедер. Ш. Суваңның «Хүн-Херелден аалчылар» деп уругларга чогааткан номунга С. Сандю үнелелди берген. Ном дептери хөй эвес-даа бол, шилип алган мергежилинге бердинген, кедилиг кедилиг автор болуп турар.

         Аныяк прозачы Шаңгыр-оол Суваңны номчукчоар билир. Чүге дээрге ооң амыдыралчы темаларга бижигилээн чечен чугааларын, очерктерин бо-ла көөр бис. Ооң чогаалдарын кичээнгейлиг номчуп көөрге, амыдыралдың тереңинден узуп алдынган сюжеттерлиг, темаларлыг-дыр деп кижи бүзүрээр. Тываның ном үндүрер чери аныяк авторнуң баштайгы чыынды номун «Хүн-Херелден аалчылар» деп тывызыксыг ат-биле чырыкче үндүрген. Ында ук чыындының ады-биле атташ фантастиктиг тоожудан аңгыда, «Чагаа» деп устунде көргенивис тоожу база үнген.

         Бистиң тыва чечен чогаалда уругларга бижиттинген фантастиктиг чогаалдар эвээш, а Ш. Суваңның номунда безин бо чугула теманы шилип алганы өөрүнчүг . «Хүн-Херелден аалчылар» ышкаш фантастиктиг чогаалдар  хуулгаазын «тавактарны», агаар «корабльдерни космос делгемнерин, өске планеталарны, ай-хүннү, сылдыстарны, биргээр чугааларга, бичтиң ак-көк Черивистен аңгыда, өске өртемчейлер база бар чүве-дир дээрзин угаап бодаарынга ажыктыг»[5,3].

         «Туматтар» деп тоожузу база-ла тыва литератураның солун темаларның бирээзи- Чиңгис-Хаанның шериглеринге удур эң дидим тулушкан Тыва тумат аймактар дугайында тоожу. Ооң маадырлары Семис Боктагай, Тойтугур-Согар, Хорчи биле Дорба Дошкун нояннар Тываның болгаш Моолдуң төөгүзүнде аттары артып каан кижилер. Автор бо тоожуну тыва, моол болгаш өске-даа улустарның төөгүзүнүң дугайында шинчилелдер демдеглелдерге үндезилеп бижээн[6].

         Шаңгыр-оол Суваң 1999 чылда үндүргени «Ачамның шолазы» деп шүлүктер, чечен болгаш чугаалар чыындызынче «Чиңгис-Хаан» чечен чугааны киирген. Ук чогаал «Туматтар» деп тоожу-биле ажылдың эгези болган. Чечен чугаа биле тоожунуң эгезин деңнеп көөрү бистиң ажылывыстың база бир сорулгазының бирээзи. «Чиңгис-Хаан» деп чечен чугаада эпиграф кииртинмээн, а «Туматтар» «Тываның төөгүзүнүң» 1966 чылда үндүрүлгезинден үзүндү эпиграфты ажыглаанындан эгелээр. Ниитизи-биле чугаалаарга, чечен чугаа биле тоожунуң эгезиниң аразында улуг карышкактар чок. Ынчалза-даа тоожуда автор чамдык домактарда сөстерниң туружун эде салып, тургузупканындан чогаалдың эгези сииреш, кижиниң кичээңгейин хаара тудуп, сонуургады бээр болуп турар. «Тываның төөгүзүнден» үзүндү эпиграф кылдыр ап, тоожуну эгелээни номчукчу кижиге болуушкуннар кайы үеде, каш чылда болуп турганын билип алырынга кончуг ужур-дузалыг болган. «Тываның төөгүзүнден» үзүндү тоожунуң сөөлүнде база көстүп кээп, чогаалдың логиктиг төнчүзүн доозарынга чогаалчыга дузалыг болган.

         Чечен чугаада наречиелер эвээш ажыглаттынган турган. Чогаалчы чечен чугааны тоожу кылдыр эде кылып тургаш, оларны хөйнү кииргенинден домактар долу уткалыг апарган. А дайын шөлүн көргүзүп турар эпизодтарда кылдыныгларның канчаар болуп турарын көргүзерде, наречиелер черле ажыглаттынмайн барып болбас. Ук частырыын Шаңгыр-оол Суваң Уезинде эскерип, ону эдип алганын демдеглевес арга чок.

         Чечен чугаада чугаа чүгле Чиңгис-Хаан биле ооң шериг баштынчызы Хорчиниң аразында болуп турар. Тоожунуң эгези база шак ынчаар хевээр арткан. Чогаалчы маадырларның кайызының-даа психологтуг портредин чедимчелиг чураан деп болур. Ийи маадырның чугаазын, көрүштерин, бодалдарын, шимчээшкиннерин кыска чечен чугаага(тоожуга хамаарыштыр алыр болза, эгезинге) автор номчукчу кижиге чедингир кылдыр көргүскен. Абзацтарга хуваалданы, автор чечен чугааны тоожу кылдыр эде кылып тургаш, база чоруткан. Ооң уламындан чамдык үзүндүлер улам тода апарып, домактар логиктиг харылзаалыг болган.Тумат аймактарның өске моол аймактардан ылгалын көргүзүп тургаш, оларның амыдыралын, үзел-бодалдарын чогаалчы кижиниң караанга көстүп кээр кылдыр чуруп шыдыпкан. Ниитизи-биле алырга, «Чиңгис-Хаан» деп чечен чугаа тургузуг талазы-биле көңгүс өскерилге чок бооп, барык ол хевээр тоожужешилчип келген. Оскерлиишкиннер домактарда сөстерниң туруштарында, абзацтарга хуваалдаларда бооп турар. Немей эпизодтар тоожунуң эгезинде чок. Овур-хевирлерде өскерилгелер база болбаан. Ынчалза-даа кылдыныглар көргүзүп тургаш, автор тоожуда наречиелерни колдады ажыглаанындан чечен чугаа биле тоожунуң ылгалы ында болган.

         Кандыг-даа чогаалды овур-хевирлер тургузуп турар. «Туматтар» деп тоожуда маадырларның овур-хевирлерин бо ажылга системажыдарын оралдашкан бис. Чогаалда эпизодтарда маадырлар-биле катай 41 персонажтар киржип турар. Чогаалчы тоожуну 18 бичии-бичии уткалыг эгежигештерге чарып каан. Оларның хемчээлдери аңагы-агы. Кол-кол эпизодтарда Чиңгис-Хаан, Хорчи, Күдүргү Боктагай, Кара-Баштыг, Чааты ирей, Дорба Дошкун ноян дээн ышкаш маадырлар киржип турар. Кара- Баштыг деп маадырның овур-хевири тоожунуң өзек овур-хевири болуп турар. Ынчангаш кол-кол персонажтарның овур-хевирлеринге доктааптаалыңар.

         Чиңгис-Хаан. Көк карактарлыг,карактары кышкы аяс дээр дег соок, көрүжү кижини өрүмнеп турар ышкаш. Караның көрүжү, арнының шырайы, холунуң шимчээшкини-биле кижини чагырып шыдаар. Шериглериниң баштыңнарының кижи бүрүзүнүң аажы-чаңын, арын-шырайын, мөгээрин безин Чиңгис-Хаан кончуг кичээнгейлиг хайгаарап, эскерген чүүлдерин бирден бирээ чокка сайгара бодап чоруур.

         Хорчи. Муң-муң аг-шеригни баштап, тулчуушкуннарга удаа-дараа киржип чоруур, өлүм-чидимден кортпас. Өске дайынчылардан ылгалыр онзагай чүүлү чок, оар ышкаш быжыг бөдүүн камгалал хептиг, хатка-соокка дадыккан кара-хүрең арынныг, чоргаар дурт-сынныг, кадыг арын-шырайлыг, янзы-бүрү өңнерлиг үнелиг шурулар-биле каастап кылган хынныг, арай ыргаксымаар, моол болгаш чоок кавының өске-даа аймактарының дарганнарының сокпайн турары селемелиг.

         Сүге. Моолдарның чүс шериг баштыңы. Матпагарзымаардурт-сынныг, сииреш мага-боттуг. Сүге бичиизинден-не кадыг бергеге өөренген, чаа дайын чалынга өскен болгаш, өлүм-чидимден кортпас дайынчы бооп берген. Тулчуушкуннарга эрес-дидими дээш ону дайынчы эрлер Сүге-Маадыр де падай бергеннер. Ам-даа аныяк болгаш, аажы-чаңы дорт.

         Семис Боктагай. Улуг ногаан кыдат торгу-биле додарлап каан каптазынныг, бедик сынныг семис херээжен кижи. Өөнүң ээзи Тойтуктур-Согар дайзынның холундан өлүрге, Боктагай боду туматтарның шериин баштап, тулчуушкунга киришкен соонда, хамык улус ону аймактарның баштыңы шилип алганнар. Боктагай дээрге турза – бедик, тутса мөгу, эр угааныг, аймактарның бораң-сараң эрлерин артынга каар. Чүге дизе ада-иезиниң хеймер уруу. Акыларының аразынга өзүп, оларның оюннарын ойнап, чаңын чаңнаар болгаш, ча адар, чыда октаар, селемележир, аңнаар дээш- эр кижиниң кылыр-тудар чүүлдеринге бичиизинден-не өөрени берген. Эр сүлделиг.

         Кара-Баштыг. Боктагайның оглу. Кончуг-даа улуг шыырак, дас кара баштыг оол. Тура-соруу четчир-даа бол, алыс бодунуң мөге-шыраа аажок. Дурт-сынны ындыг-ла бедик эвес-даа бол, ачазы ышкаш тырың эът-ханныг, калбак хөректиг, үстүү эрнинде чаш дүктер көстүр-көзүлбес кирбик сал бооп, чымырарты үнүп келген.

         Күдүргү. Эптиг-эвилең сөстүг, төлептиг аажы-чаңныг тумат. Ынчалза-даа молдуруктугнуң мурнунга молдуруктугнуң мурнунга дөгевейн, дискектигниң баарынга дис кырынга олурбайн чораан. Күдүргү башкы доскуул шериин баштап, моолдар-биле ссс-даа, согун-даа солчуп шыдаар, чодур-чодур чоон салааларлыг холдарлыг.

         Тана. Боктагайның кады ойнап өскен эжи. Амга чедир эштежип, эки-бакты кады деңге үлежип, биеэги хевээр ижин кара чок эдержип чоруурлар. Бичиизинден-не даараныр, чоок кавыда аалдарда дайынчы хеп даараар шеверлерниң бирээзи.

         Кара-Кат. Кашпагай, белен могап турбас, ххнзедир-даа аң сүрүп, маң-биле чоруп болур оол. Ынчангаш аң сегиртирде азы киштээрде, аңчылар ону бо-ла эдертип аар.

         Тоорук. Төрүмелинден аңчы оол болган. Кулааның дыыжызы денди. Кандыг-даа даашты өске дааштардан ылгап кааптар. Куштарның, аңнарның үннерин шуптузун таныыр. Тоорукту база аңчылар бо-ла эдертип алырлар. Элик кежинден дараан чуга хаш идиктерлиг.

         Адыгжы (Чарба).  Алыс черле хөөремик чаңныг болгаш, оолдарга белен аас аштырбас, колдуунда боду чугааланыр, аксым тыртпа эр.

         Чечек. Хүнге кылаңайнып турар кара-хүрең арынныг, янзы-бүрү өңнерлиг чинчилерлиг чавага катай өөреш, хөрээн куду сула бадырыпкан ийи чоон чаштарлыг, чодураа дег орлан кыдырык карактарлыг.

         Даш. Матпагар дурт-сынныг, делгем эгиннерлиг эр.

         Ынчалза-даа тоожуда чамдык маадырларның, ылаңгыя Чааты ирей, Куштаараң, Каңгай, Чочай-оол, Хунапай, Мындыря, Ужар-Маадыр, Сагаан, Билчии хам дээн ышкаш персонажтарның овур-хевирлери чедир чуруттунмаан бооп турар. Ооң уламындан тоожуда чамдык эгелерде кыр-кыры-биле көргүстүнген эмизодтар бар апарган.

         Шаңгыр-оол Суваңның «Чиңгис-Хаан» деп чечен чугаазы 1999 чылда чырыкче үнүп, «Туматтар» деп тоожунуң эгезин салган. Ук чечен чугааны автор улаштыр сайзырадып, калбартканындан тоожу болу берген. Тоожуда 41 маадыр киржип турар. Четче ажыттынган овур-хевирлерге Чиңгис-Хааның, Хорчиниң, Сүгениң, Боктагайның ооң оглу Кара-Баштыгның, тумат шериг баштыңы Күдүргүнүң овур-хевирлери хамааржыр.

         «Туматтар» деп тоожу тыва литературага Чиңгис-Хаан дугайында теманы калбартырының оралдашкан, харын-даа ол теманы дидими-биле сегирип алган чогаалчыларның бирээзинге Шаңгыр-оол Суваңны адап болур. Ынчангаш «Туматтар» деп тоожу тыва литературада бодунуң туружун тыпкан чогаал. Төөгү жанрын сайзырадып турары-биле ук тоожунуң ужур-дузазы тайылбырлаттынар.[Улуг-Хем. 2008. №4:90]