чогаалчының чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы

Монгуш Баянович Доржу чогаал ажылынче 1958 чылда кирген. 1965 чылда «Сында одаглар» деп ат-биле шүлүктериниң баштайгы чыындызы парлаттынган. Оон аңгыда «Ынакшыл» (1968), «Хөрлээ» (1972), «Суг-чинчилер» (1992), «Өшпес кезек – оттуг чечек» (2009), «Шүлүктер» (2009) деп шүлүктер чыындыларының автору. Ооң новеллалары, чечен чугаалары «Сыргалар» деп ат-биле үнген.

Монгуш Доржу Россияның болгаш делегейниң чогаалчыларының чогаалдарын очулдурарынга улуг үлүг-хуузун киириштирген. Л. Кокышевтиң «Аринаның амыдыралы» деп романы, В. Липатовтуң «Ой күске», М. Каримниң «Аалывыста аас-кежии» деп тоожуларындан аңгыда, өске-даа жанрларның чогаалдарын хөйү-биле очулдурган.

М.Б. Доржунуң ады тыва литератураның төөгүзүнде кирген, 1998 чылдан эгелеп ооң чогаалдарын школаларда өөренип эгелээн. Ырларын, шүлүктерин чон ырлап, номчуп турар. С. Пюрбю аттыг шаңналдың лауреады болгаш билдингир чогаалчыларның бирээзи. Өвүр кожууннуң төп библиотеказын ооң ады-биле адаан.

М.Доржунуң чогаадыкчы ажыл-чорудулгазынга хамаарыштыр үнелелдерден Н.Ш.Куулар биле М.А.Күжүгеттиң үнелелинден одуругларны маңаа киирзе чогуур: “Монгуш Доржу бодунуң үезинде российжи шүлүкчүлер – Владимир Соколов, Николай Рубцов (Москвага Литература институдунга кады өөренип, чоок харылзажып турган эжи), Алексей Прасолов, Анатолий Передреев, Анатолий Жигулин, Олег Чухонцев болгаш өскелерни-даа хамаарыштырып турган «оожум лирика» («тихая лирика») деп адаттырган угланыышкынга хамаарылгалыын ам эскерип болур. Чурттуң, чоннуң салым-чолунче, кижиниң сагыш-сеткил амыдыралынче хандыр көөрү, ооң иштики ужур-утказын болгаш үнезин уран сөске чуруп бижиири, улуг, ыыткыр медеглелдер, кыйгырыглар кылбазы, овур-хевирлериниң, чурумалдыг аргаларының хөлүн эрттир «көскүлең, уштулаңнааш» эвези… дээн ышкаш «оожум лириканың» ылгавырлыг демдектери М. Доржунуң чогаалдарында национал тыва аян-хөөннүг илереп кээп турары көскү…Кижи сеткили хээрек дээрзин бүгү бодунуң бүдүжү-биле хандыр билип чораан шүлүкчүнүң чогаалдары база ындыг – кижилерге болгаш сөске камныг, өртемчейге, бойдуска, төрээн черинге, улус-чонга, амыдыралга болгаш чырык чараш чүүлдерге ынакшылдыг, эргелелдиг көрүштүг. Ооң кайы-хамаанчок сөстер чашканнавас, сеткил-сагышка суйбай аарак дээп турар ышкаш сагындырар поэзиязын хензиг-даа боралгак чок өттүр көстүп турар дамырак сугга дөмейлеп болур. Ооң бөдүүнү алыс дөзүнде нарын болгаш бедик шынарлыг, ооң хээрек чуга одуруглары кандыг-даа ыыткыр кыйгырыг, сургаашкын, карак чылчырыктаар чайырлыг чараштаашкын чокка, кижилерниң чүректеринге ол бүгүден дүрген болгаш чазыг чок дээптер шынарлыг. Шак ынчаар бижиирде, кижиге дыка бедик иштики культура херек. Бодунуң бүдүжүнден ужукталып үнген эстетиказынга ол бүгү назынында шынчы болуп арткаш, поэзия делегейинге бодунуң онзагай бойдустуг, аяс болгаш энерелдиг дээрлиг, чылыг чымчак сеткил долган ортулуун бодарадып чаяап каан. Ол ортулукта ынакшылдың оттуг чечектери саглаңайнып, чырык сеткилдиң өшпес кезээ үе-шагның хат-шуурганынга, хар-чаъзынга аштырбайн, чырыын болгаш чылыын өргүп, хып чыдар [Куулар, Күжүгет http://lrd63.narod.ru/index/0-107].

Ынчангаш М.Доржунуң ажыл-ижи тыва литературада балалбас исти арттырган дизе, частырыг турбас.