Чогаадыкчы ажылының дөстери

Степан Агбаанович Сарыг-оол – тыва литератураның үндезилекчилериниң бирээзи, ооң классиги. Ол чогаал ажылын үженги чылдарның ортузунда эгелээн. Чогаалчы баштайгы чогаал ажылын ыр сөзүнден эгелээн. Кижиниң хостуг эрге-ажыының дугайында ооң сөзүнге бижээни “Эрге-шөлээ” деп ырны Тыва улустуң артизи, кайгамчык чараш үннүг ыраажы Кара-кыс Мунзук онза күүсеткен. 1934 чылда “Аревэ шыны” деп солуннуң арнынга чогаалчының баштайгы “Эрге-шөлээ” деп шүлүү парлаттынган. Ону “Шын” солуннуң редакциязынга тургустунган чогаал бөлгүмүнүң башкызы А.А. Пальмбахтың изиг деткимчези, йөрээли-биле парлаан. Бо шүлүк Сарыг-оолдуң чогаалының эге бажын салган.

Чогаалчы тыва шүлүк чогаалының шылгараңгай төлээзи, ооң начыны. Ол чогаал ажылынче  шүлүкчү бооп кирген болгаш масса номчукчунуң мурнунда бир дугаарында улусчу шүлүкчү бооп алдаржаан.

С.Сарыг-оолдуң шүлүктери, шүлүглелдери, чечен чугаалары, очерктери, тоожулары тыва улустуң чаа үеде болуушкуннарын көргүзүп, ооң угаан-бодалының, сагыш-сеткилиниң негелделерин хандырып келген.

  Чогаалчы ажылының бирги үе-чадазында Сарыг-оол хөй шүлүк парлатпаан. Ынчалза-даа ооң шүлүктери утка-бодалды бот-хуу, онзагай илередираяны-биле ынчаардагы тыва шүлүк чогаалынга ылгалып турар апарганнар.

Үжен чылдарда Сарыг-оол революцияны, улусчу тургузугну, чоннуң амыдыралында чаа чүүлдерни мактап, “Тиилээн бис”, “Херээжен”, “Деткимчениң оруу”, “Ужар-хеме”, “Аас-кежии”, “Караңгыда”, “Алдан-маадыр” деп шүлүктерни чогааткан.

1941 чылда Совет Эвилелиниң Ада-чурттуң Улуг дайынының эгелээри-биле Сарыг-оол “Чылча шавар” де шүлүүн бижээн. Өске чогаалчылар-биле кады Сарыг-оол чоннуң патриоттуг дидим тура-соруун күштелдиреринге чогаалдың онзагай ужур-дузазын ханы медереп, дайынчы үеге долузу-биле чагыртып ажылдап эгелээн.

Аныяк Сарыг-оолдуң чедиишкининиң үндезини, бир дугаарында, ооң төрүмелинден ховар талантызында. Ийи дугаарында, бичиизинден тура аас чогаалынга кижизиттинген, ооң школазын эрткен, ооң магаданчыг чечен эртинелерин, иениң аа сүдү дег, шиңгээдип алган кижи болганда, С.Сарыг-оол аас чогаалының дуржулгазынга даянган, харын-даа аас чогаалының ча культура-төөгүлүг байдалга уламчылакчызы апарган.

Степан Сарыг-оол – бедик мергежилдиг чогаал очулдурукчузу. Ооң хөй очулгалары хөй санындан аңгыда онзагай уран бүдүжү-биле ылгалып турар. А. Пушкинниң “Хая-даштыг Сибирь чурттан”, “Чалгыг, сени кым соксадыпты”, “Кышкы кежээ”, “Эртен”;  М. Лермонтовтуң “Салгын хемези”, “Төрээн чурт”, “Мцыри” база “Ырбакчы” деп шүлүглелдери, Н.Некрасовтуң “Волгага”,  “Тараачыннар уруглары”, И.Крыловтуң баснялары, совет шүлүкчүлерниң хөй шүлүктери болгаш ырылары; проза чогаалдарындан – М.Горькийниң “Ава”, “Макар Чудра”, “Январь 9-зу”, “Челкаш” В.Катаевтиң “Мен – ажылчы чоннуң оглу мен”, Джек Лондоннуң “Амыдыралга ынакшыл”, Е.Кошеваяның “Оглумнуң дугайында тоожу” деп чогаалдары Сарыг-оолдуң очулгазы-биле үнгүлээн. Дайын чылдарында Сарыг-оолдуң чечен очулдурганының ачызында хөй патриотчу орус ырларны арат чон Тываның бүгү булуңнарынга калбаа-биле ырлажып турган.