Саая Майнактың чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы

Саая Онаңович Майнак чогаадыкчы ажыл-чорудулгазын 1957 чылда эгелээн. Бир дугаар “Өскүстүң сөзү” деп шүлүү “Сылдысчыгаш” солунунга парлаттынган. Чогаалчының бодунуң сактыышкынындан: “1960 чылда бижээн шүлүктеримни О.О.Сувакпит номчуп, рецензия бижээш, ном үндүрерин сүмелээн. Ленин, Октябрь, партия дугайында шүлүктер чок дээш, облит деп чер парлаарын чөшпээревээн... 5 – 6 чыл эрткенде база катап бөлгеш, ном үндүрер черге берип каарымга, А.А.Даржай редакторлааш, рецензия бижээн. 1978 чылда “Бүзүрел” деп дептержигеш чырыкче үнген. Ооң соонда улуг үзүктелиишкин болган. Культура килдизинге ажылдай бергеш, сагыш-сеткил чаңгыс-аайланып, катап бижип эгелээн мен. Ол шүлүктерни Н.Ш.Куулар 1992 чылда “Шалың” деп ат-биле редакторлап үндүрген. Бо ном дугайында Б.О.Казырыкпай рецензияны бижээш, “Улуг-Хем” сеткүүлүнге парлаткан” [Улуг-Хем №2-3: 2001, 324-328].

Саая Майнак тыва чогаалче шүлүкчү кылдыр кирген болгаш, ооӊ шүлүктери аӊгы-аӊгы жанрларга бижиттинип, “Тываныӊ аныяктары”, “Хемчиктиӊ сылдызы”, “Шын” солуннарга, “Улуг-Хем” альманагынга удаа-дараа парлаттынып турган.

Күш-ажылдыӊ маадырлыг кижилерин алгап-мактап, алдаржыдып бижээн “Маадырлыг чорук” деп балладазы 1973 чылда “Тываныӊ аныяктары” солунга, 1974 чылда “Улуг-Хем” чечен чогаал альманагынга парлаттынган. Ада-чурттуӊ Улуг дайынынга маадырлыы-биле киришкеш чок болган, Тывазынче ээп келбээн эки турачыныӊ адын мѳӊгежиткен “Нордуп” деп балллада 1975 чылда “Шын” солунга, 1976 чылда “Улуг-Хем” альманагынга үнген. үстүнде адаттынган балладалар болгаш тѳѳгү, чер-чурт, ава, бойдус-экология, найырал, ынакшыл темаларынга бижиттинген шүлүктери “Бүзүрел” деп аттыг чыындызында кирген. Ук ном авторнуӊ бир дугаар шүлүктериниң чыындызы, 1978 чылда үнген.

Шүлүктериниң ийиги чыындызы “Шалың” деп ат-биле 1992 чылда үнген. Номда кирген чогаалдарын автор үш бөлүкке чарган: биргизин – “Черим эргим аялгалары”, ийигизин – “Бодалдарым үрезиннери”, үшкүзүн – “Ынакшылдың чалгыны” деп адаан [Сеткилимниң челээштери 2008: 42-48]. Ук ном үениң тыныжын тыпкан. “Шалың” лириктиг хөөннүг шүлүктер-биле байлак ном. Шүлүкчүнүң өртемчейже көрүжүнүң делгеми, сеткил-хөөнүнүң ындынналыы бо номда тода көстүп келген [Улуг-Хем, №1 2001: 140].

2001 чылда үнген  “Уян ырым” деп чыындызында авторнуӊ ыры апарган шүлүктери болгаш арт-сын ажып, кадыг-бергээ торулбайн, чону дээштиӊ бараан сѳѳртүп, аай-дедир аргыжып чоруп турар сайгарлыкчы, саарлыкчы ѳѳрлери-биле хостуг, уян кылдыр ырлаар кожамык аянныг шүлүглели, “Ынакшыл” деп бөлүк верлибрлери кирген.

2005 чылда “Кижилерге ынаам кончуг” деп шүлүктер чыындызын үндүрген. Бо номунда чогаалчының сөөлгү он ажыг чылдарда бижиттинген хамааты, ынакшыл, философчу лирикага хамааржыр шүлүктер болгаш шүлүглелдер парлаттынган. Шүлүктерден аӊгыда “Эртине” болгаш “Тыва шүлүк дугайында” деп чүүлдерни номчукчуларга чогаал дылында чечен-мергени-биле дамчыткан. Номнуӊ “Мѳгейиишкин” деп эӊ-не сѳѳлгү кезээнде Тываныӊ улустуӊ чогаалчылары Черлиг-оол Куулар болгаш Александр Даржайныӊ чогаалдарынга сайгарылгалар кирген. “ Оон аӊгыда ук номда эге сѳс орнунга кирген “Чүрээм-биле сүмележип...” деп чүүлүнде автор бодунуӊ допчу намдарын болгаш чогаадыкчы эгелээшкиннерин уран-чечен дылга бижээни онзагай. Чаӊгыс “Кижилерге ынаам кончуг...” деп номундан безин алгаш кѳѳрге, Саая Майнак - ынакшылды, амыдырал-чуртталганы, тѳрээн черин алгап ырлаан, чечен чогаалдыӊ езулуг чажыттарын эскерип, чонга оларны бѳдүүн болгаш билдингир, чечен-мерген дылга дамчыткан онзагай үннүг ыраажы, шүлүкчү, критик кылдыр билдинер.

Саая Майнак проза чогаалын эӊ-не бир дугаар новелла жанрынга бижээн. Ооӊ “Торга”, “Эжешкилер” деп новеллалары 1974 чылда“Улуг-Хем” альманагынга үнген. Ооӊ соонда проза талазы-биле элээн үр үзүктелиишкинниӊ соонда, автор 1992 чылда “Кээргел чок сеткил” деп чечен чугааны бижээн. Ук чечен чугаа баштай “Шын” солунга, дараазында “Улуг-Хем” альманагынга парлаттынган. Чогаалда автор бойдустуӊ тѳлдери – дириг амыттаннарга, балык-байлаӊга, куштарга кижи араатанныӊ кээргел чогун, оларны камнап, үнелеп билбезин, кам-хайыра чогун сойгалап кѳргүскен болгаш ындыг кижилерниӊ багай чоруунга алыспас быжыг туруштуг кижилерниӊ овур-хевирин чураан.

2000 чылда проза чогаалынга хамаарышкан авторнуӊ баштайгы  тускай ному кѳстүп келген. Проза чогаалдарында чогаалчы мөзү-бүдүш, мораль темазын хөйү-биле чырыткан. “Салым аагы”  деп  2000 чылда бижиттинген  тоожузунда малчын өг-бүлениң амыдыралын биживишаан, чазый-чилби, оорлаар, арагалаар чорукту сойгалап, бөдүүн кижиниң арыг-чаагай овур-хевирин чураан.

2001 чылда үнген “Мөңгүн-Тайга – мөңге чуртум”  деп номунда автор ѳскен тѳрээн чери Мөңгүн-Тайганың кайгамчык тоолзуг бойдузунуӊ, ховар болгаш онзагай дириг амытаннарныӊ, эм оъттарныӊ, бедик даглыг черниӊ чурттакчы чонунуӊ амыдырал-чуртталгазыныӊ, чер-чуртунуӊ хей-аъдын ѳрү тудуп, сайзырадып чораан ат-алдарлыг, салым-чаяанныг кижилерниӊ дугайында барык он чыл ишти чыып келген материалдарын тѳѳгү-этнографтыг тоожулал кылдыр үндүрген. 

2002 чылда “Шын солунга” “Аш карак” деп оор, чазый-хоптак, бойдустуӊ дириг амтаннарынга-даа кам-хайыра чок, чоннуӊ кызыл дери-биле ѳстүрген күжүн-даа үнелеп билбес, алыр-чиирин бодап чоруур кижилерни сойгалап кѳргүскен чечен чугаа жанрынга бижиттинген чогаалы парлаттынган. Ук чечен чугаа баштай 1994 чылда бижиттинген турган. Ол парлалгага чүгле 2002 чылда кирген бооп турар. Чогаалчыныӊ бо чечен чугаазын 2003 чылда үнген номунда киирген. Ук номнуӊ ады ында кирген тоожунуӊ ады-биле адаттынган. “Чурттаар, чурттаар...” тоожу 18 эгеден болгаш пролог, эпилогтан тургустунган. Автор эге бүрүзүн тускай аттар-биле адаан. Чогаал амгы амыдыралга үндезилеттинген: акша-кѳпеек, саарлып байыыр дээш чазый, чиижеӊ кижилерни, оларныӊ аразында адааргал, ѳжээн, кара сагыштыг чоруктуӊ тыптып, ѳѳскүп турарын база ындыг багай чүүлддерге алыспас, быжыг туруштуг, бѳдүүӊ, шынчы кижилерниӊ овур-хевирин кончуг чиге чуруп кѳргүскен.

2005 үнген  “Аа, бокта...” деп номунда арагалаашкын болгаш наркомания, үптээшкин болгаш оорлаашкын, адааргал болгаш карганыышкын, ынакшыл болгаш өжээннежиишкин дугайында ийи тоожуну бижээн.

“Дуруяалар ужуп турда...” деп тоожузу 2006 чылда “Улу-Хем” сеткүүлүнге 1,2,3 дугаар номерлерге удаа-дараа парлаттынган. 2007 чылда “Дуруяалар ужуп турда...” деп ат-биле үнген.Ук чогаалда бүдүн өскүс, авалары божааш-ла, каапкан уругларны, оолдарны өстүрүп азырап, кижизидип турар Уруглар бажыңының эргелекчизиниң, кижизидикчи башкыларның, ажаакчыларның буянныг ажылының база кээргенчиг ажы-төлдү оглу, кызы кылдыр азырап ап турар чаагай сагыш-сеткилдиг кижилер дугайында бижип көргүсен.

2006 чылда “Сылдысчыгаш” аттыг уруглар солунунга авторнуӊ “Эретот” деп шүлүктээн тоолу парлаттынган. Ук чогаалда аш карактыг, кажар бичии күскелерни сойгалап кѳргүскен. 2007 чылда аӊгы ном кылдыр үнген.

Чогаалчы амыдыралдыӊ чидиг айтырыгларын, амгы үеде кижилерниӊ аразында харылзааларны чогаалдарынга тодаргай болгаш долузу-биле киирип, мѳзү-шынар темазын хѳй-хѳй талаларындан чырыткан. Ооӊ чогаалдары кижиниӊ сагыш-сеткилин дүвүредип, хѳлзедиптер болгаш амыдырал дугайында боданыышкыннарны ала-чайгаар кѳдүрүптер сорунзалыг бооп турар.

Саая Майнактың проза чогаалдарынга хамаарыштыр сайгарылгалар кылдынмаан. Ынчалза-даа Тываның күрүне университединиң филолгия факультединиң тыва дыл болгаш чогаал салбырының доозукчузу Чойганмаа Кара-Сал 2010 чылда “Саая Майнактың прозазының уран-чечен онзагайлары” деп диплом ажылын камгалаан.

Борис Казырыкпай чогаалчының “Шалың” деп ийиги номунга база ында кирген шүлүктеринге хамаарыштыр бижээн чүүлүн “Тываның аныяктары” солунга, “Улуг-Хем” сеткүүлүнге, “Сеткилимниң челээштери” деп номунга парлаткан. Ук ажылда номда үш бөлүкте кирген шүлүктерге хамаарыштыр бодалдарын бижээн: “Черим эргим аялгалары”, “Чайлаг”, “Чаашкын”, “Мугур-Аксы”, “Бора-Хөкпеш эвес болза”, “Кара далай кыдыраажындан” кирген чогаалдарны онзагай демдеглевишаан, төрээн чурт, улус-чон, бойдус дугайында одуругларга доктааган. Номнуң “Бодалдарым үрезини” деп ийиги кезээнде кирген шүлүктерден авторнуң иштики сагыш-сеткилин билип, буян-биле чырык сеткилди, арын-нүүрнү чүден артык үнелээр кижи-дир дээрзин билип болур. Үшкү кезээнде кирген ынакшыл дугайында шүлүктерде ол теманы философияның бир кол категориязы хевирлиг кылдыр көргүзерин оралдашканы онзагай [Сеткилимниң челээштери 2008: 42-48]

 Сайлыкмаа Комбунуң “Сеткил чүрээм аялгазын... бижип көрейн” деп чүүлү “Улуг-Хем” сеткүүлүнге 2001 чылда үнген. Ук статьяда чогаалчының шүлүктериниң хевир-тургузуунче болгаш тематиказын кичээнгейни угландырган: “Шүлүк чогаалчынга хевир-тургузуг талазы-биле элээн дилээшкиннерни кылган. Ооң түңнели шиңгээлделиг болганының херечизи шүлүктерниң хевир-тургузуг талазы-биле делгеми: дөртээн, сестээн одуруглар, дистинчек шүлүктер, сайзанактаан шүлүктер, йөрээлдер, лиро-эпиктиг чогаалдар. Ооң чогаалдарының теамтиказы база байлак. Дөртен чылдардан эгелеп делгемчип келген ынакшыл темазы, 50-60 чылдарда чечектелген найырал темазы, чер-чурт дугайында, ава, амыдырал...” [Улуг-Хем №1, 2001: 138]. Оон аңгыда чогаалчының бир дугаар үнген “Бүзүрел”, ийи дугаар үнген “Шалың”  деп номнарынга болгаш оларда кирген шүлүктерге кыска үнелелдерни берген.

 Черлиг-оол Куулар “Меңгилерниң дамдызы” деп “Улуг-Хем” сеткүүлүнге 2007 чылда бижээн чүүлүнде чогаалчының “Кижилерге ынаам кончуг” деп номунда “Мөңгүн хээлер” деп шүлүүн онзагайлап көрген. “Шывар-шокар”, “челээш хээлер” – бо эпитеттер өске кымның-даа шүлүүнде чок боор ийин. Бойдуста бар өңнерни уран сөөске ажыдып деп чүвениң бир чижээ бо-дур [Улуг-Хем № 1-2, 2007: 174-177].

Саая Майнак очулга ажылын база чорудуп турган. Бата Очировтуң “Чингис-Хаан”, “Делегей чаяакчызы”, “Болбаазын депшилгелиг кижи,” “Чаңгыс талалай хемчээттинмес”, деп чогаалдарының очулгазы “Улуг-Хем” сеткүүлүнге 2001 чылда үнген. Николай Рубцовтуң “Өлүп каар мен” деп шүлүүн тыва дылче очулдургаш, 2001 чылда “Улуг-Хем” сеткүүлүнге парлаткан.

Ынчангаш Саая Онаңович Майнак чогаал ажылынче эң-не баштай шүлүкчү бооп киргеш, оон чоорту проза чогаалынче шилчип, новеллаларны, элээн хөй тоожуларны, чечен чугааларны бижээн. Ооң чогаалдары тыва чечен чогаалдың төөгүзүнге бир тускайлаң, онзагай арын болуп артып калыр.