В.Б. Сагаан-оолдуң чогаадыкчы ажылының үндезиннери

В. Сагаан-оол онзагай үннүг, салым-чаяанныг шүлүкчү. Ооң сураа арыг-чаагай. Тыва литератураның үндезилекчилериниң соон истээн салгалдың база бир көскү төлээлекчизи. Ол бичии чылдарындан эгелеп-ле чогаал бижииринге сонуургалдыг чораан.

В. Сагаан-оол чогаадыкчы ажыл-чорудулгазын чайлаг школазындан эгелээн. Аңаа өөренип тура тыва ырларны, кожамыктарны, тывызыктарны аажок сонуургап дыңнап, чамдыктарын шээжилеп ап турган. Чоорту бодун шенеп кирипкен. Оолдуң ындыг салым-чаяаныын башкызы эскерип кааш, хана-солунга шүлүктен бижип көр деп сүмелээн. Черле күзели күштүг, сонуургалдыг турган болгаш оон ойталаваан. «Малчын арат» деп баштайгы чогаалы хана-солунга ынчаар көстүп келген болгаш Сагаан-оолдуң шүлүкчү оруунуң эгезин салган. А оон Тере-Хөл кожуунга Эми алдын уургайынга ажылдап тура, орус алфавитти болгаш шүлүк бижиириниң чамдык аргаларын Дамба Соян деп башкызының дузазы-биле шиңгээдип алган. Оортан шүлүктери «Шын» солунга, «Улуг-Хем» альманахка, «Революстуң херели» сеткүүлге удаа-дараа үнгүлээн. В. Сагаан-оолдуң чогаадыкчы  ажылының эгези кончуг шапкын, көскү болган. Ооң бир янзы талантызы аныяандан-на билдине берген.

Чогаалчы бодунуң бүдүрүкчү күш-ажылы-биле капсырлаштыр чогаал ажылын мырыңай бичии чылдарындан эгелеп-ле деңге кылып келгеш, хоомай эвес чогаалдарны бодараткан. Ол 9 номнарның автору. Баштайгы шүлүктериниң чыынды ному 1968 чылда «Ажылчынның ыры» деп ат-биле үнген. Ук чыындыда чээрби сес шүлүк база «Ленин болгаш ава» деп бир шүлүглел бижиттинген. Ында кирген шүлүктери хөй нуруузунда күш-ажыл темазынга тураскааттынган. Автор боду кара чажындан ажыл-биле халбактанчып өскен болгаш ооң шүлүктериниң кол өзээнде күш-ажылдың ажык үнези, ужур-дузазы сиңниккен.

1972 чылда «Часкы шинчи» деп бөлүк шүлүктериниң чыынды ному чырыкче үнген. Ук чыындыда ниитизи-биле алдан ийи шүлүк, бир «Мажаалай биле тооргу» деп аттыг басня кирген. Ында дөртээн болгаш сестээн одуруглуг шүлүктер база бар. Чыындыда парлаттынган шүлүктеринде кол черни ынакшыл, бойдус болгаш күш-ажыл темалары ээлээн.

1975 чылда чогаалчының «Мөңгүн согуннар» деп аңгы-аңгы темаларга, уран-чечен бижиттинген шүлүктериниң ному үнген. Ында ниитизи-биле 86 шүлүк кирген. Чыындының элээн хөй арыннарын бойдус болгаш төрээн чер-чурт темалары ээлээн. Дараазында 1983 чылда «Авыралдыг Алдын-Кушкаш» деп бичии уругларга тураскааттынган шүлүктер болгаш шүлүктээн тоолдарының ному парлаттынган. Ында 6 тоол, 19 шүлүк кирген.

1991 чылда чогаалчының «Кыңгыргай» деп чыындызы чырыкче үнген. Ук ном В. Б. Сагаан-оолдуң онзагай салым-чаяанныг шүлүкчү дээрзин бадыткаан.  Ооң ыңай 1996 чылда автор «Ырым – чалгын» деп сөөлгү бижээн шүлүктериниң чыындызын номчукчуларга бараалгаткан.

Эң эки дээн шилиттинген шүлүктериниң ному 2002 чылда «Чуртталгамның өңнери» деп ат-биле парлалгага үнген. Ол болза чогаалчының чүүл-бүрү темаларлыг, хамык чүвени бир янзы көрүп билир, онзагай чурумалдарлыг уран аргаларлыг мергежилин көргүскен, чогаадыкчы оруунуң түңнели болган.

В. Сагаан-оол өскелерден ылгалдыг, онзагай үннүг, уран-чечен дылдыг чогаалчы. Чечен чогаалдың делгем оруунче шүлүкчү болуп, баштайгы базымны баскан. Ол шүлүк жанрының аңгы-аңгы хевирлеринге бижип турар: шүлүктер, шүлүглелдер, кожамыктар, ырлар, шүлүктээн тоолдар, баснялар, үлегер домактар...

Виктор Сагаан-оолдуң шүлүк жанрының чогаалдарының тематикалары аажок делгем, байлак. Ында амыдырал-чуртталга, социал-чаартылгалар, революция, Ленин, партия, черт-чурт, бойдус, ажыл-иш, мөзү-бүдүш дээш оон-даа аңгы. Ол темаларга хамааржыр ооң эң эки шүлүктери – «Орукка», «Чуруктарже көрүп орду», «Ленин болгаш ава», «Кара-Даштың сылдыстары», «Үүле-ишке чагырткан» болгаш өске-даа чамдык чогаалдары болур.

Ооң шүлүк чогаалында совет хамааты мөзүлер чуруттунгулаан, патриотчу, интернационалчы сеткил-бодалдар сиңниккен. Шүлүкчүнүң лириктиг маадырлары бодунуң амы-хууда сонуургалдары-биле кызыгаарлаттынмаан, а кажан-даа, каяа-даа чоннуң ажыл-херээнге идепкейлиг киржип чоруур, ону экижидеринче, чаарттырынче чүткээн, өндүр улуг херектерни бүдүрерин күзеп чоруур кижилер. 

Тыва литератураның баштайгы салгалдарының чогаалчыларында Ленин, Октябрь, революция, партия, социализм, коммунизм идея, темаларынга хамаарышкан чогаалдар биживээн чаңгыс-даа чогаалчы чок. Ынчангаш, Виктор Сагаан-оол база олардан аңгы болбааны билдингир. Чүге дээрге ол үениң байдалы, негелдези-даа ындыг турган. Бо темаларга хамаарышкан чогаалдары: «Ленин болгаш ава», «Өртемчейниң мөңге оду», «Октябрь», «Шушенское», «Буянныг хүн» дээш оон-даа өске.

Виктор Сагаан-оол феодалдыг, социалистиг болгаш капиталистиг ниитилелдерни бодунуң эъди-кежи-биле, херек кырында бодунуң амыдырал-чуртталгазынга көрүп, аңаа киржип чурттап келген. Ынчангаш ол, ниитилел болгаш социал чаартылгалар, солчулгаларның төрээн Тывазынга канчаар болуп турганының дириг херечизи, үе-шагларның судалынга ажылдап, чурттап келген чогаалчы.

Чогаалчының лириктиг шүлүктеринде кол черни бойдус болгаш чер-чурт темалары ээлеп турар. Кижи – бойдустуң төлү. Ол ийи чарылбас, тудуш харылзаалыг деп бодалды В. Сагаан-оол «Дескилештир таарып каан ыяштарлыг...», «Чалгынныг бооп чаяаттынган ала-сааскан...», «Бедик сыннар баарында эзим киргеш...», «Тайбың эзим» деп шүлүктеринде ханы илереткен. Бойдус – чогаалчының башкызы бооп турар. Бойдуста туруп турар бүгү дириг амытаннарның чүнү кылып турарын хайгаарап, көрүп оргаш, В. Сагаан-оол шүлүктерин чогааткылаан. «Каяа-даа бол шүлүүм бижий бээримге, Хамык бойдус мени деткиир, сүмечим боор» деп ол «Каткы-чугаа, ыры-хөгжүм, дааш-шимээн...» деп шүлүүнде бадыткап-даа турар. Ынчангаш шүлүк, шүлүкчү база бойдус ожуктуң үш дажы дег апарган.

Чуртунга, чонунга эргеленген сеткил-сагыжын Сагаан-оол төрээн чурт темазынга бижиттинген шүлүктеринде эң-не чечен, чиге илереткен. Эгээртинмес байлактыг, эргип четпес делгем чурттуң эң-не чараш овурларын «Кара-Хөлүм», «Ак-ак өглер», «Тоолайтының иези», «Мөңгүн куткан дашкалар дег», «Делегейни дескинип чор» деп шүлүктеринде уран арга-биле чураан.

Чогаалчы хамааты болгаш ынакшыл лириказынга эң-не сундулуг. Ынакшылдың өндүр чараш овурларын чечектелген, бүрүленген часкы үениң, чыккылама соок кыштың пейзажтарын дамчыштыр, оларның байдалынга деңнеп көргүскен. Ынакшылдың уран-чечен, чараш талаларын «Кежээкиниң кызыл-хүнү сыннар баштааш...», «Чайгы хар», «Сеткилимде чурттап чор сен», «Эдир булут кежээликтей...» деп шүлүктеринден көрүп болур.

В. Сагаан-оол чүгле поэзияга эвес, а прозага база бодунуң шыырак арга-мергежилдиин бадыткаан. Ооң барымдаазы кылдыр 1975 чылда Алдын-оол Даржааның редакторлааны-биле үнген «Кызыл дузаламчы» деп чечен чугааларның чыынды номун адап болур. Ук номда «Кызыл дузаламчы», «Шаандакы шавының чугаазы», «Кыйгыртыр ирей», «Каткыжы-Кара», «Бора бениң ак кулуну», «Имиртиңде», «Хемчик биле Алаш» (легенда), «Кежээниң мурнунда хүндү», «Сеткилинге четкен» деп тос эгеден тургустунган. Эге бүрүзү бот-тускайлаң онзагай темаларлыг. Дыл-домаа допчу болгаш уран аргаларның портрет, деңнелге, пейзаж хевирлерин ажыглааны онзагай.

Шүлүк-даа, проза-даа жанры-биле чергелештир В. Сагаан-оол бичии уругларга база-ла улуг, биче хемчээлдиг шүлүктерни, тоолдарны бараалгаткан. Оларның дыл-домаа дыка чечен, мерген болгаш сюжеди онзагай тургустунган. Чогаалчының тоолдары өске тоолдардан ылгалдыг. «Балбыр байны кезеткени» деп тоолду эгелеп турары чаңчыл ёзугаар тыва тоолдарны эгелээри дег эвес, а тоол бүрүзүнде чолдак, бодунуу-биле онзагай, тускайланчак тывыышкыннар болуп турар.

В. Сагаан-оол хөй ханы уткалыг, катаптаттынмас чогаалдарны бижип, бодараткан чогаалчы. Ооң чогаадыкчы ажылын Н. Куулар, А. Допчаа, Ч. Серен-оол, М. Кенин-Лопсан, М. Доржу база орус дылда В. Локонов сайгарып көргеннер. Чижээлээрге, Россияның чогаалчылар болгаш Журналистер эвилелиниң кежигүнү, Тываның Улустуң чогаалчызы Н. Куулар «Кара-Хөлүм оглу-ла мен...» деп ажылында «В. Сагаан-оол онзагай аян-хөөннүг, өскелерден ылгалып турар сырынныг шүлүкчү, тыва чогаалдың үндезилекчилериниң соонда келген чогаалчы салгалдың эң көскү төлээлекчилериниң бирээзи» – деп үнелеп көрүп турар [Шын, 1994].

Үстүнде адаанывыс шинчилекчилерниң аразындан Монгуш Бора-Хөөевич Кенин-Лопсан элээн хөй ооң чогаалдарынга база шүлүктеринге хамаарыштыр бодунуң үнелелдерин бижигилээн. Чижээлээрге, «Сөс хааны» деп ажылында авторнуң чогаадыкчы ажылының онзагайын мынчаар үнелеп бижээн: «...Чалыы шаанда Виктор Сагаан-оол черниң ханызындан күрүнеге алдын тып берип турган болза, бежен беш чыл дургузунда бижип келгилээн шүлүктериниң угун-дөзүн амыдыралдың улуг дыдының дазылдарындан тып алган, ынчангаш оларның утказы ханы, сөзү сөскүр, каракка көстүп келир чурумалдыг, кулакка дыңналып келир онзагай үннүг, чүректи изиңнедиптер отчугаштыг» деп үнелеп бижип турар [Шын, 1991].

Ынчангаш В. Сагаан-оолдуң ыраажы дег катаптаттынмас онзагай, өткүт үннүг шүлүкчү деп болур. Ол 9 номнарның автору, шүлүк жанрынга хөй үлүүн киирген ховар дээн салым-чаяанныг бышкан шүлүкчү. Автор чүгле шүлүкчү эвес, а ол чогаал бижиири-биле чергелештир күш-ажылды бүгү назынында бүдүрүп келген. Кызыл хоорайның тудугларынга хөй чылдарның иштинде ажылдап, улуг үлүүн киирген. Ынчангаш улус-чон чогаалчыны «Ажылчын шүлүкчү» деп бедик ат-биле адай бергени-даа чөп. Авторнуң шүлүктеринден, ооң кандыг кижи чорааны билдинип, каракка безин чуруттунуп келир.