Натпий-оол Кара-оол Доңгаковичиниң чогаадыкчы намдары

Кара-оол Натпий-оол чогаал ажылын 1966 чылда эгелээн. Ол тыва литератураже шүлүкчү кылдыр кирген. “Ийи карааң”  деп ынакшыл темазынга бижээн  баштайгы шүлүү 1966 чылда «Сылдысчыгаш» солунунга парлаттынган. Ук шүлүк чогаалчыныӊ ыры апарган шүүктериниӊ аразынче кирген, аӊаа аялганы  Николай Чамбал бижээн.

Шүлүктерин колдуунда-ла “Шын”, “Тываныӊ аныяктары” солуннарга болгаш “Улуг-хем” сеткүүлүнге удаа-дараа парлаттынып турган. Чогаалчыныӊ эӊ баштайгы чыындызы “Өөрүшкүнүң сөзү” деп ат-биле 1984 чылда чырыкче үнген. Ук чыындыда 47 шүлүк  база 2 басня кирген. Чер-чурт, күш-ажыл, ынакшыл болгаш мѳзү-шынар темалары шүлүктеринде колдап турар дээрзин “Чоргаар-дыр мен”, “Тѳрээн чуртум сеткилимде”, “Ие човаа”, “Дем”, “Ынакшылым” дээн чижектиг шүлүктеринден кѳрүп болур. Оон аӊгыда ук чыындыда бичии уругларга мѳзү-бүдүш талазы-биле кижизидикчи уткалыг шүлүктер болгаш баснялар кирип турар. Уругларныӊ эртем-билигге сонуургалын күштелдирер, аажы-чаӊын шын хевирлээринге ужур-дузалыг шүлүктерни автор ук чыындыда кииргени онзагай.

Дараазында “Ынакшылдың сөөлгү белээ” деп ийи дугаар чыындызы 1995 чылда парлаттынган. Бо чыынды 3 кезектен тургустунган: “Чоннуӊ изи чоон орук мурнумда бар” деп бир дугаар кезээнде 33 шүлүк колдуунда хамааты лирикага бижиттинген, тѳрээн чер-чурт, ооӊ бойдузу, ава темаларын чырыткан шүлүктер бооп турар. Оон аңгыда бодунуӊ чоок кижилеринге болгаш уругларынга тураскааткан шүлүктери онзагай черни ээлеп турар.  “Ынакшыл ол - чуртталганыӊ чечээ-дир ол” деп ийи дугаар кезээнде 27 шүлүк болгаш 1 тоолчуткан шүлүглел кирген. Олар шуптузу ынакшыл темазынга бижиттинген шүлүктер бооп турар. Ук кезекте кирген шүлүктерден алгаш кѳѳрге, Кара-оол Натпий-оолдуӊ ынакшыл лириказынга бижиттинген одуруглары ѳске чогаалчылардан бир онзагай, ылгалдыг үннүг кылдыр кѳстүп келир. Чогаалчыныӊ ынакшылды чечекке дѳмейлеп турар одуругларын “Чечек биле ынакшыл” деп шүлүүнде кѳрүп болур. Оон аӊгыда “Чай-хос кайдал” деп шүлүүнде ынакшыл чедип келирде, кымга-даа боданыр үе бербес, ол дээрге изиг чүректиг кижиниӊ кежер суу, үнер даа-дыр бодалды кииргени онзагай. Чогаалчыныӊ ынакшылды ѳскелерге дѳмейлешпес кылдыр бижээн шүлүктери кайы кѳвей. “Ынакшылдыӊ сѳѳлгү белээ” деп тоолчуткан шүлүглелинде ынакшылдыӊ мѳӊгезин кѳргүзүп, шынчы болгаш ѳскерилбес чүректерни алгап-йѳрээген одуруглар номчукчунуӊ сагыш-сеткилинге дээштиг болгаш хѳлзедиптер сорунзалыг бооп турар. “Адыш тараам ѳссе-ѳссе” деп үшкү кезээнде 15 шүлүк колдуунда күш-ажыл темазын чырыткан. Күш-ажыл темазын чырыдарда автор чаӊгыс-аайлавааны-биле онзаланып турар. Ол аӊгы-аӊгы мергежилдиӊ кижилеринге тураскаадып, оларныӊ ажыл-ижин мактап, хей-аъдын кѳдүрген одуругларны номнуӊ ук кезээнде киирген. Тудугжу, бызаӊчы, чылгычы, саанчы, тараажы, чорукчу дээш оон-даа ѳске күш-ажылчын кижилерниӊ овур-хевирин мѳӊгежиткен.

Үшкү чыындызы “Сыын-Чүрээ” деп аттыг, ол 2003 чылда парлаттынган. Бо чыындызында 1 шүлүглел, уругларга бижиттинген 6 шүлүк болгаш 36 аңгы-аңгы темаларга бижиттинген шүлүктер кирип турар. Оларныӊ аразында 2 эллегия жанрынга бижиттинген “Частыӊ муӊгаа сагыш ѳйүп...” болгаш “Кенним” деп шүлүктер бар. Автор “Сыын-Чүрээ” деп шүлүглелин улустуӊ аас чогаалыныӊ элементилерин ажыглавышаан, тоолчургу чугаа хевирлиг кылдыр бижээн. Ук шүлүглел ынакшыл темазын чырытканы бир онзагай. Тайга-таӊдызынче аӊнап чоруткан ынак эжин Хорумааныӊ шынчы манап чораанын кѳгүскени болгаш Сыын-Чүрээ деп дагныӊ канчап тыптып келгени  номчукчунуӊ сонуургалын оттурбазыныӊ аргазы чок. Сай-Даш аӊчы сыын болуп хуулгаштыӊ ынак эжиниӊ чыып турганы хорумнарлыг дагдан чуглуп бада Бергенинден дагныӊ ады тывылган болгаш Сыын-Чүрээ деп даг ынакшылдыӊ ыдык даа болуп арткан деп утканы чиге кѳргүскен.

Кара-оол Натпий-оолдуӊ 34 шүлүктеринге композиторлар аялгаларны бижээн. Ыры апарган шүлүктерин “Уян ырым Улуг-Хемде” деп чыындыга 2001 чылда парлаан.

Шүлүк чогаалындан аңгыда проза чогаалының чечен чугаа жанрын база бижип турган. 1974 чылдың февраль 17-де “Шын” солуннуң № 30 дугаарынга “Уттундурбас хүн” деп чечен чугаазы парлаттынган.  

Чогаалчыныӊ 3 шүлүүн орус дыл кырынче “Рассвет придет...”, “Вновь птица в солнечной листве...”, “Снега, Снежинки...” деп аттар-биле Галина Принцева очулдурган. Чогаалчы боду Галина Принцеваныӊ “Хадыыр-Сарыг” деп шүлүүн тыва дылче очулдурган. Оон аӊгыда С. Есенинниӊ, А. Блоктуӊ, О. Хаямныӊ шүлүктерин очулдургулап турган.

Чогаалчыныӊ чогаадыкчы ажыл-чорудулгазынга хамаарыштыр бижээн ажылдар барык чок, ооӊ эвээш шүлүктеринге кыска үнелелдерни Мария Хаданханэ “Поэзия – эхо мира” деп чүүлүнде бижээн. Оон аӊгыда Чүлдүм Чап “Номнар аразында демдеглелдер” деп чүүлүнде чогаалчыныӊ номнарыныӊ дугайында бодалдарын киирген.

Ынчангаш Кара-оол Натпий-оолдуӊ чонга сѳглээн чогаалдары тыва литературада бир онзагай турушту ээлеп турар болгаш автор боду ѳскелерге дѳмейлешпес тускай үннүг шүлүкчү кылдыр ылгалып кѳстүп турар чогаалчы болур.