Салчак Молдурга Бүрүшкекович

Салчак Молдурга Бүрүшкекович

Салчак Молдурга Бүрүшкекович Тыва Арат Республика үезинде амгы Мөңгүн-Тайга кожуун ол үениң административтиг үлелгезин ёзугаар Барыын-Хемчик кожууннуң чагыргазынга хамааржып турда, Каргы сумузунга ыдыктыг Мөңгүн Хайыраканның меңгизинден эгезин алган Мугур деп хемчигештиң унунга 1936 азы күске чылдың декабрь 12-де дөрбет кожай эштенчизи чораан арат Салчак Чүлдүм оглу Бүрүшкек, Каксаан Иргиттерниң Дорбал уруу Севил  деп улустуң өг-бүлезинге сес оол, уругнуң алды дугаары бооп төрүттүнген. Чогаалчы боду сес ажы-төлдүг.  Ийи уруу адазының угун салгап башкы мергежилдиг ажылдап чоруурлар. Салчак Молдурга – Мөңгүн-Тайганың баштайгы чогаалчызы болгаш онзагай үннүг шүлүкчү [Матпааргы, Куулар, 2009 : 7].

Мугур-Аксы болгаш Кызылдың 2 дугаар школаларынга өөренгеш, Кызылдың башкы училищезин, күрүнениң башкы институдун дооскан.

1957 – 1960 чылдарда Бай-Тайганың Шуйга, 1960 – 1994 чылдарда Мугур-Аксы ортумак школазынга тыва дыл болгаш чогаал эртемин башкылап, улус өөредилгезиниң адырынга 37 чыл ажылдаан [Писатели Тувы, 2001 : 26].

90 чылдарда, амыдырал-чуртталганың эки-багын деңге үлежип чораан өөнүң ишти чырык черден чарлып чоруткан соонда, чогаалчы Кызыл хоорайже көжүп чедип келген [Куулар Ч., 2006 : дек. 12].

Тыва Республиканың чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.

Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң Хүндүлүг бижии-биле шаңнаткан. Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы

Салчак Молдурга Бүрүшкекович 2012 чылда мөчээн [Писатели Тувы, 2001 : 26].

Молдурга Салчак чогаадыкчы ажыл-ижиниң эгезин хам алгыштарындан болгаш бодунуң ада-иези, чоок кижилеринден дыңнап чорааны улустуң аас чогаалындан дорту-биле сыптап алган деп болур. Элээди шаандан эгелеп кожамык болгаш улустуң ырларының аянынга шүлүктер дүрзүлеп кирипкен [Матпааргы, Куулар, 2009 : 7].

С. Молдурга чогаал ажылынга 1953 чылда кирген. Кызылдың 2 дугаар школазынга өөренип турда (16 хар), баштайгы «Ие чурттуң алдарынга» деп В. И. Ленинни алгап-мактаан шүлүү «Сылдысчыгаш» солунунга үнген [Тув. литература, 2012 : 150]. Чамдык номнарда шүлүктүң адын «Ильичиниң чагыы» деп адап турар. Оон бээр-ле шүлүктерни, шүлүглелдерни, очерктерни, чеченчиткен чүүлдерни, басняларны, балладаларны база литература сайгарылгалыг чүүлдерни бижип эгелээн. Чогаалчының номнары шупту Ю. Ш. Кюнзегеш аттыг Тываның ном үндүрер черинге үнген. Шүлүктериниң бирги чыындызы 1963 чылда «Шуурган» (Вьюга) деп ат-биле үнген. Ооң редактору А. Даржаа, чурукчузу Н. Алисов. Номнуң эгеки арыны авторнуң дугайында киирилде-биле эгелээн. Бо номда ниитизи-биле чээрби беш шүлүк чогаалы бижиттинген. Дараазында 1967 чылда «Таныш» (Знакомый) деп шүлүктер чыындызы үнген. Редактору Ю. Ш. Кюнзегеш, чурукчузу В. Ф. Демин. Ында чээрби дөрт шүлүк болгаш бир баллада чогаалдары парлаттынган. 1970 чылда «Истер» (Следы) деп шүлүктер чыынды парлаттынып үнген. Редактору К. К. Кудажы, чурукчузу С. сарыг-оол. Ында 1967-69 чылдарда бижээн шүлүктер кирген. Шүлүк бүрүзүнүң бижээн талазы-даа, бижиттинген шынары-даа аңгы-аңгы. Темазының аайы-биле автор бодунуң шүлүктерин мындыг үш бөлүкке чарып турар: «Өскен уям» – чээрби шүлүк, «Мөңгүн-Тайга уруглары» – чеди шүлүк, «Өңнүктерге сөс» – алды шүлүк чогаалы кирген. Номнуң сөөлгү арнын «Автордан» деп шүлүк-биле дооскан. «Аялга» (Напев) деп шүлүктер, балладалар, шүлүглелдер чыындызы ному 1974 чылда үнген. Редактору Э. Кечил-оол, чурукчузу А. Тутатчиков. Ном чээрби сес шүлүктен, үш баллададан, бир шүлүглелден тургустунган. Номнуң бирги арыны «Кижиге йөрээл» деп улустуң аас чогаалынга даянып бижээн шүлүүнден эгелээн. 1979 чылда «Тура-сорук» (Твердость духа) деп шүлүктер, балладалар, шүлүглелдер чыындызы үнген. Редактору А. А. Даржай, чурукчузу А. О. Ойдуп. Номнуң эгеки арынында авторнуң хөрек чуруу болгаш намдарын киирген. 1983 чылда «Чырык үем» (Светоч) деп шүлүктер болгаш шүлүглелдер чыындызы үнген. Ук номда чогаалдарны  үш аңгы бөлүкке чарган: 1) Үе-шагның үнү, өңү. 2) Чалыы-назын салым ыры. 3) Кижи, бойдус хини тудуш. 1984 чылда «Үе-шагның судалы» (Пульс времени) деп шүлүктер, балладалар, шүлүглелдер чыындызы үнген. Редактору Н. Ш. Куулар, чурукчузу С. Ш. Саая. Автор бо номунда кирген чогаалдарын беш аңгы бөлүкке чарган: 1) Үе-шагның судал согуу. 2) Улуг, биче төрээн чуртум. 3) Кижи болгаш салым-чаяан. 4) Ынакшылдың аялгазы. 5) Артык сеткил ара дүжер. 1990 чылда «Ыдыктарым» (Святыни) деп шүлүктер, шүлүглелдер чыындызы ному үнген. Редактору А. У. Күжүгет, чурукчузу В. У. Донгак. Номнуң эгеки арынында авторнуң дугайында киирилде бар. Номда чээрби сес шүлүк, ийи шүлүглел кирген. Чогаалчы бодунуң өскен-төрээн чериниң дугайында колдадыр бижээн. Ол дугайын дараазында шүлүктер бадыткап турар: «Мугур-Аксы – ынакшылым», «Ыдыктарым», «Сарлыкчылар ыры», «Кара-Хову», «Тоолчургу оран-таңдым». Дараазында «Сүзүк» (Святыня) деп шүлүктер, шүлүглелдер чыындызы 1994 чылда үнген. Редактору А. Д. Сат, чурукчузу М. Ч. Чыргал. Номда чогаалдар беш кезекке чардынган: 1) Ыдык, сүзүк. 2) Мөңгүн-Хайыракан – Сенгел-Хайыракан. 3) Бүдүү ынакшыл. 4) Үе-шаг. 5) Хүлүмзүрүңер, уругларым! Чогаалчының бодунуң сөөлгү ному 2007 чылда «Дүвүлүг хат улдап турда..» (Когда бушевала вьюга) деп ат-биле үнген. Автор бо номунда үстүнде кирген тос чыындызында чогаалдарын чыындылар аайы-биле киирген. Оон аңгыда чыындыларга парлаттынмаан чогаалдарын база парлаан. Номнуң эге чүүлүн Сайлыкмаа Комбу бижээн.

И. Самбуу-биле кады 1996 чылда «Мөңгүн-Тайга – өскен черим» деп номну үндүрген. Г. Гейнениң «Фирдуоси» деп шүлүглелин, В. Шекспирниң сонеттерин, А. Дельвигтиң, В. Кюхельбекерниң, И. Бунинниң, К. Бальмонтунуң, О. Мандельштамның, А. Ахматованың, С. Щипачёвтуң, Р. Гамзатовтуң, М. Турсун-Задениң, П. Бровконуң чогаалдарын тыва дылче очулдурган. Ооң шүлүктерин орус дылга С. Козлова, Г. Принцева, М. Скуратов очулдурган. Сильва Капутикян деп армян чогаалчының школа назы четпээннерге бижээн «Маша кушает» деп 1962 чылда үнген шүлүктер чыындызы номун «Маша чемненип олур» деп ат-биле тыва дылче очулдурган. Чогаалчының 40 ажыг шүлүктери ырлар апарган [Тув. литература, 2012 : 151].