Тока Салчак Калбак-Хөрекович

Тока Салчак Калбак-Хөрекович

Салчак Калбак-Хөрекович Тока 1901 чылдың декабрь 15-те Тыва Республиканың Каа-Хем кожуунунуң Мергенге төрүттүнген. Бичии чылдарында Терзиг-Аксының бай орустарынга хөлечиктеп, күш-ажылга дадыккан. Ол 1925-1929 чылдарда Москвага Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының коммунистиг университединге өөренип чораан. 1929 чылдан эгелеп, Тыва араттың революстуг намының Төп Комитединиң секретары болбушаан, ТАР-ның культура яамызының албан-дужаалынга дакпырлап ажылдап чораан. 1933 чылдан эгелеп, ТАРН ТК-ның чиңгине секретарынга, ооң соонда Тыва Республика ССРЭ-ниң составынга кирген соонда, 1944 чылдан эгелеп чуртталгазының сөөлгү хүннеринге чедир партия тыва Обкомунуң бирги секретары болуп, үзүктел чок ажылдаан. Чымыштыг улуг ажылдарга ажылдап чорза-даа, чогаал бижиир салым-чаяанныг болгаш, чогаал ажылындан салдыкпайн келген.

С.К. Токаның чогаал ажылы 1930 чылда тыва бижик чогааттынганы-биле тыва дылга үнүп, «Шын» солунга парлаттынып эгелээн «Самбукайның чугаазы» деп баштайгы тыва тоожуну тургусчуру-биле эгелээн. Ооң 1931 чылда бижээни «Хөлечиктиң човулаңы» деп баштайгы бөдүүн чечен чугаазы 1932 чылда «Кинчини үзе шапканы» деп номга О. Танчай, Шагдыр-Сүрүң сугларның чечен чугаалары-биле кады кирген. Ооң «Мээң сактыышкыным» деп бөлүк чечен чугаалары чогаалчының дараазында үнүп эгелээн баштайгы улуг чогаалы болур, «Араттың сөзү» деп үш кезектиг романының эгезин салган. Аңгы-аңгы чылдарда кезектеп үнүп турган «Араттың сөзү» деп роман орус, тыва дылдарга үнүп, делегейниң улустарының 29 дылдарынче очулдуртунган. Бот-намдарлыг ол чогаал дээш С.К. Тока ССРЭ-ниң Сталин (ол үениң Күрүне шаңналы) шаңналынга төлептиг болган. 1930 чылдарның ортан үезинден бээр, элээн каш шин чогаалдарын бижээн. Оларга: «Херээжен» (1935), «Үүр даргазынга үш чыл болдум» («Дөңгүр-оол») (1946), «Боттанган күзел» (1955) болгаш өске-даа шиижиткен чогаалдар хамааржыр. С.К. Токаның «Бөрүлерни аңнаары» деп чечен чугаазы уран-чечениниң талазы-биле ол үениң эң дээре бижиттинген чогаалы болур. Чогаалчы проза, шии, публицистика жанрларынга дыка хөй чогаалдарны бижээн. Ооң бижээни «ССРЭ-ге чорааным», «Каргыга чорааным» деп очерктери тыва журналистика жанрын сайзырадырынга улуг идигни берген. Ол «Ада көрбээнин оглу көөр», «Ийи хемниң бажында», «Чоннуң оглу» дээн ышкаш документалдыг тоожуларны, «Маадыр ие», «Маадырларның салгалы», «Чаа Тыва», «Хайыраканчылар» дээн ышкаш публицистиг очерктерни бижээн. Чуртталгазының сөөлгү чылдарында «Хомду дайыны» деп номну бижээн. Ол номда 1911 чылда Манчы-кыдат дарлалының адаанга чораан моол, тыва араттарның тура халыышкынын көргүскен. Ол ном чогаалчы мөчээн соонда (1984 ч. чырыкче үнген). С. Токаның чогаалдары 5 том кылдыр үнген. Ол 1945 чылдан бээр ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. Хөй чылдарда күрүне, партия болгаш чогаал ажылынгау үре-түңнелдиг ажылдап, үлүг-хуузун киирип чорааны дээш, хөй-хөй орден-хавыяалар-биле, ооң иштинде күрүнениң эң дээди ордени болур Ленин ордени-биле 7 катап шаңнаткан. Мөчээн соонда аңаа Тываның Улустуң чогаалчызы деп атты тывыскан. Ооң чогаал ажылынга үнелелдерни С. Щипачев, И. Гринберг, Н. Сердобов, А. Калзан, М. Хадаханэ, В. Кожевников, А. Коптелев болгаш өскелер-даа бижээн.

С. К-Х. Тока 1973 чылда мөчээн.

Материалды Е. Танованың “Тываның чогаалчылары: намдар-төөгүзү, ажыл-чорудулгазы” (энциклопедиктиг тайылбырлар) деп номундан алган.

(Е. Танова. Писатели Тувы: биографии и творческая деятельность (энциклопедический справочник). Для учителей тувинской литературы. – Кызыл: ОАО “Тываполиграф”, 2013. – 192 с.)