Хөвеңмей Байкара Дамчаевич

Хөвеңмей Байкара Дамчаевич

Байкара Дамчаевич Хөвеңмей 1915 чылдың январь 20-де ынчан Таңды кожуунга хамааржып турган Биче-Баян-Колга төрүттүнген. 1929 чылда баштай моол бижикти, ооң соонда чаа чогааттынган тыва бижикти боду өөренип алган. Күш-ажылчы базымын республика типографиязынга өрүкчүлеп эгелээн. Ол база бодунуң үе-чергези, ол үениң мурнакчы аныяктары-биле кады Москвада Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының коммунистиг университединге өөренип чораан. Ону дооскан соонда, Нам болгаш АРЕВЭ ажылдарынга ажылдап чораан. Тыва бижикке үнүп эгелээн «Шын» солунну үндүржүп турган. 1934 чылда Тыва араттарга тускай үндүрүп эгелээн «Хостуг арат» деп солунну белеткеп үндүржүп, оон редакторлай берген. «Хостуг арат» солунга ооң эң баштайгы «Хостуг арат дыңнап тур оо» деп шүлүү үнүп келген. Ол шүлүктү солун номчуп билир араттар шээжи-биле билир турган. «Хостуг арат» солун дүшкен соонда, ол «Шын» солунну редакторлай берген. «Шын» солунга ооң баштайгы шүлүктериниң бирээзи «Октябрьның тугу» деп шүлүү парлаттынган. Дараазында чылдарда ооң шүлүктери «Аревэ шыны» солунга, «Революстуң херели» сеткүүлге доктаамал үнүп турган. Бай-Кара Дамчаевич Хөвеңмейниң тыва шүлүк чогаалынга хамаарыштыр бижээн ажылы ол үеде тыва шүлүк тургузуун шинчилээн баштайгы улуг салыышкын болган. 1942 чылда «Ленин-Сталинниң оруу-биле» деп сеткүүлге парлааны «Тываның шүлүк чогаалы» деп чүүлү тыва шүлүк чогаалының ол үедеги байдалын болгаш ооң сайзыраарының оруун тодазы-биле көргүскен. Ол чүүлде автор тыва улустуң аас чогаалының тыптып келгенинге доктаап, улустуң аас чогаалының шүлүк чогаалы-биле хевирлеш болуп турарын чижектер-биле тода көргүспүшаан, тыва шүлүктүң тыптып келгенин, ооң тургузуун, тыва шүлүк чогаалы делегейниң шүлүк чогаалдарының кандыг системазынга хамааржып турарын чижектерни берип тургаш, шинчилэни солун. Чогаалчының бо ажылы тыва шүлүк чогаалын шинчилээринге хамаарышкан баштайгы эртем ажылы бооп болур.

Б.Д. Хөвеңмей «Өңнүктер-биле кады» (1955), «Уруглар болгаш улуглар» (1963), «Азияның чүрээ» (1965), «Октябрьдан октаргайже» (1984), «Кым улугул?» (1995) деп номнарның автору. Ол А. Пушкинниң, М. Лермонтовтуң, С. Шипачевтуң, Н. Тихоновтуң, С. Маршактың, М. Рыльскийниң чогаалдарын тыва дылче очулдурган. Ооң чогаалдары орус, украин, хакас, якут, бурят, алтай дылдарже очулдуртунган. Б.Д. Хөвеңмей тыва чечен чогаалдың эгелекчилериниң бирээзи, 1942 чылдан эгелеп Тываның, 1945 чылдан бээр ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. Ол хөй чылдарда чонга бараан болуп, үре-түңнелдиг ажылдап чорааны дээш, «Хүндүлелдиң демдээ» орден-биле, «Шылгараңгай күш-ажыл дээш» деп медаль-биле шаңнаткан, Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы.

Б.Д. Хөвеңмейниң чогаал ажылынга хамаарыштыр Ю. Кюнзегеш, М. Кенин-Лопсан, А. Бегзи, М. Хадаханэ, Е. Танова болгаш өскелер-даа бижип, үнелелдерни берген.

Б.Д. Хөвеңмей 1972 чылдың октябрь 6-да мөчээн.

 

Материалды Е. Танованың “Тываның чогаалчылары: намдар-төөгүзү, ажыл-чорудулгазы” (энциклопедиктиг тайылбырлар) деп номундан алган.

(Е. Танова. Писатели Тувы: биографии и творческая деятельность (энциклопедический справочник). Для учителей тувинской литературы. – Кызыл: ОАО “Тываполиграф”, 2013. – 192 с.)