Бадра Иргит Үжүней оглу

Бадра Иргит Үжүней оглу

Бадра Үжүней оглу Иргит 1910 чылдың февраль 10-да амгы Тываның Тес-Хем кожуунунда Чыргалаңды деп черге төрүттүнген. Самагалдай хүрээзинге өөренип тургаш, моол бижикти өөренип алган. 1929 чылда Араттың революстуг шериинге албан хүлээлгезин эрттирип, аңаа биче командирлер школазын дооскаш, Москваның Фрунзе аттыг шериг академиязының чанында түр курузун дооскаш, Ревшеригниң полк комиссары бооп ажылдап чораан. Совет-партия школазын дооскаш, аныяктар Эвилелиниң бирги секретары, 1941-42 чылдарда ТАР-ның сайыттар чөвүлелиниң чанында культура комитединиң даргазы бооп ажылдап, 1942-43 чылдарда ТАР-ның Моол Арат Республикада бүрүн эргелиг төлээзи турган. Тыва ССРЭ-ге каттышкан соонда, партия Тыва обкомунуң секретарынга ажылдап, дараазында чылдарда республиканың аңгы-аңгы школаларынга башкылап ажылдап чораан.

Иргит Бадра чогаал ажылын уругларга чогаал бижииринден эгелээн. Ол баштайгы авторлуг уруглар тоолунуң автору, эң «Беш чүүл үрегдекчилерниң чыыжы» деп тоолунуң маадыры эрес, дидим пионер оол Эрес-оол шууштур маңнажып чораан чеди бөрүнү чаңгыс согун-биле чедээлдирзин дизе адып алгаш, аалынче хөглүү кончуг ырлап чанып орар:

Черниң черинге чоруп чорааш,

Чеди бөрүге таварыштым.

Чедээлдирзин адып алдым –

Чедиишкиним улуг болду.

Чогаал ажылын 1930 чылдан эгелээн, Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң баштайгы кежигүннериниң бирээзи. Ооң аңгы-аңгы чылдарда бижээн чогаалдары «Шын», «Аревэ шыны», «Хостуг арат» солуннарга, «Пионер», «Революстуң херели» сеткүүлдерге үнгүлээн. Ооң «Арзылаң Күдерек» деп романы, «Бистиң кырындан», «Ужудукчу Кидиспей» деп тоожулары, «Алдын-мыйыс» деп тоолу аңгы-аңгы номнар кылдыр үнгүлээн.

ТАР-ның Республика ордени-биле, ССРЭ-ниң «Күш-ажылга шылгарал дээш» деп, «1941-1945 чылдарда Ада-чурттуң дайынынга маадырлыг күш-ажыл дээш» деп медальдар-биле шаңнаткан.

И.Ү. Бадра 1984 чылдың август 4-те мөчээн.

 

Материалды Е. Танованың “Тываның чогаалчылары: намдар-төөгүзү, ажыл-чорудулгазы” (энциклопедиктиг тайылбырлар) деп номундан алган.

(Е. Танова. Писатели Тувы: биографии и творческая деятельность (энциклопедический справочник). Для учителей тувинской литературы. – Кызыл: ОАО “Тываполиграф”, 2013. – 192 с.)