Кюнзегеш Юрий Шойдакович

Кюнзегеш Юрий Шойдакович

Юрий Шойдакович Кюнзегеш 1927 чылдың октябрь 17-де Тожу кожуунда Арбак деп черге төрүттүнген.

Тоора-Хемниң эге, Кызылдың № 2 ортумак школазын, Абаканның башкы институдун, Москвада М. Горький аттыг литература институдунуң чанында Дээди курстарны дооскан.

«Тываның аныяктары», «Шын» солуннарга корректорлап, литературлуг ажылдакчы бооп, 1951 чылдан эгелээш, 1989 чылга чедир Тываның ном үндүрер черинге редакторлап, ооң соонда кол редакторунга үзүткел чок 40 чыл иштинде ажылдаан. Сөөлгү чылдарда «Улуг-Хем» сеткүүлүнүң поэзия килдизинге редакторлап ажылдап чораан.

Шүлүкчү, прозачы, очулдурукчу. Чогаал ажылын 1942 чылда эгелээн. «Ховунуң аялгазы» деп шүлүктериниң баштайгы ному 1952 чылда чырыкче үнген. Дараазында чылдарда «Найыралдың тугу», «Дуңмазының ыры», «Үелерниң өңнери», «Өөрүшкүмнү үлежир дээш», «Эзир. Ынакшыл. Ажыл», «Хүннү утку», «Кижиниң изи», «Саянның чүрээ», «Багырның хылыжы», «Хүнээректээн Тывам», «Хаяда чурумалдар», «Ожук даштары», «Бодалдарым бодаралы» дээш, оон-даа өске номнары үнгүлээн. Ол шупту 20 шүлүктер чыындыларының автору. «Чаңгыс өнчүм - уян ырым» деп чогаалдар чыындызында (2003 ч.) ооң шүлүктеринден аңгыда, «Улуг-Хемниң төрүттүнген черинде» деп тоожузу чырыкче бир дугаар үнген.

Ооң чогаалдары орус, украин, моол, чуваш, алтай, бурят, хакас дылдарже очулдуртунгулаан. Боду А. Пушкинниң, М. Лермонтовтуң, В. Маяковскийниң, М. Горькийниң, С. Есенинниң, И. Тургеневтиң, Л. Толстойнуң, А. Блоктуң, Ф. Шиллерниң, Ж-Б. Мольерниң, Э. Ростанның болгаш өске-даа совет, орус, делегей классиктериниң чогаалдарын тыва дылче очулдурган.

1949 чылдан бээр ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. Чогаалдарның I тому чырыкче үнген.

Тыва чечен чогаалга киирген улуг үлүг-хуузу дээш Ю.Ш. Кюнзегеш ССРЭ-ниң болгаш Тыва Республиканың «Шылгараңгай күш-ажыл дээш» деп медальдары-биле, «Парлалганың тергиини» хөрек демдээ-биле шаңнаткан.

Ю.Ш. Кюнзегеш Тываның Улустуң чогаалчызы, Тываның культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Тыва АССР-ниң Күрүне шаңналының лауреады.

Ю.Ш. Кюнзегештиң чогаал ажылының дугайында Л. Гребнев, Д. Романенко, М. Кенин-Лопсан, О. Сувакпит, В. Барцевич, М. Хадаханэ, Л. Мижит болгаш өскелер-даа бижип, шүлүкчүнүң чогаалдарынга үнелелдерни бергеннер.

Ю.Ш. Кюнзегеш 2000 чылдың ноябрь 7-де мөчээн.

 

Материалды Е. Танованың “Тываның чогаалчылары: намдар-төөгүзү, ажыл-чорудулгазы” (энциклопедиктиг тайылбырлар) деп номундан алган.

(Е. Танова. Писатели Тувы: биографии и творческая деятельность (энциклопедический справочник). Для учителей тувинской литературы. – Кызыл: ОАО “Тываполиграф”, 2013. – 192 с.)