Чадамба Леонид Борандаевич

Чадамба Леонид Борандаевич

Леонид Борандаевич Чадамба Тожу кожууннуң Хоң-Шөл деп черге 1918 чылдың март 18-те төрүттүнген.

1927-1929 чылдарда моол бижикке өөренип алгаш, Тожуда Ээн-Суг хүрээзинге хуурактап, ооң соонда Тоора-Хемге эге чада школазын дооскан. Тыва бижикти Кызылга түр курстарга өренип алгаш, 1937 чылда өөредилге комбинадын, 1955 чылда Тыва областың совет-партия школазын дооскан.

12 харлыындан эгелеп улуг улуска тыва бижик башкылап эгелээн. Кара-Хаак школазынга директорлап чораан. Ол Чырыдыышкын яамызының эртем методиктиг кабинедин удурту берген. 1943 чылдан эгелеп Тыва Арат Республиканың Биче хуралының чанында Эртем комитедин даргалап, 1945 чылдан 951 чылга чедир Тываның дыл, литература болгаш төөгүнүң эртем-шинчилел институдун директорлаан, Тыва областың культура комитедин баштап, ооң методиктиг кабинедин эргелекчилеп чораан. «Улуг-Хем» чечен чогаал альманагын редакторлап ажылдаан. Шүлүкчү, прозачы.

1940 чылдарның төнчүзүнде тыва школаларның өөредилге номнарын белеткеп үндүреринге үлүүн киирген. Эң баштайгы үжүглелдиң «Тыва дыл», «Төрээн чугаа» деп өөредилге номнарының автору. Орус-тыва словарь биле үстүкү класстарның тыва дылга өөредилге номнарының редактору болгаш тургузукчуларының бирээзи. Баштайгы «Терекчигеш» деп шүлүү 1933 чылда солун арнынга үнүп келген.

Чогаал ажылынче 1941 чылда кирген. Ооң очерктери, чечен чугаалары, шүлүктери солуннарга болгаш «Улуг-Хем» альманагынга үнгүлээн. Ол «Аас-кежик» (1952), «Ак-көк хемнер» (1966), «Салгалдар» (1968), «Ивижилер» (1972), «Чыынды чогаалдар», «Аян-чорук» (1980), «Аныяк өңнүктеримге» (1987) деп шүлүк болгаш проза номнарының автору. Ооң чогаалдары ССРЭ-ниң улустарының болгаш даштыкының 13 дылдарынче очулдуртунган. Ол И. Крыловтуң басняларын, Н. Некрасовтуң «Топтыгин чанчын», «Мазай кырган-ачай биле койгуннар», А. Серафимовичиниң «Бичии шахтер», А. Кононовтуң «Ленин дугайында чугаалар» деп чогаалдарын болгаш өске-даа орус шүлүкчүлерниң шүлүктерин тыва дылче очулдургулаан.

1942 чылдан эгелеп Тываның, 1945 чылдан эгелеп ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.

Л.Б. Чадамба Тыва республиканың ордени-биле, «Күш ажылдың кызыл тук» ордени-биле ийи удаа, «1941-1945 чылдарда Ада-чурттуң улуг дайынынга шылгараңгай күш-ажылы дээш» деп база Ушинскийниң медалы-биле шаңнаткан. ССРЭ-ниң Дээди Совединиң үш чыыжынга, база Тыва область совединиң депутадынга соңгуттуруп чораан. Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы.

Л.Б. Чадамба чогаалдарын колдуунда уругларга тураскаадып чораан, ынчангаш ону уруглар чогаалчызы деп адааны таварылга эвес. Аныяк салгал кижизидилгезинге ооң киирген ачы-хавыяазын мөңгежидери-биле уругларга эң дээре чечен чогаал дээш Чадамба аттыг литература шаңналын Тываның чазаа тургускан.

Л.Б. Чадамба 1987 чылдың апрель 24-те мөчээн.

Материалды Е. Танованың “Тываның чогаалчылары: намдар-төөгүзү, ажыл-чорудулгазы” (энциклопедиктиг тайылбырлар) деп номундан алган.

(Е. Танова. Писатели Тувы: биографии и творческая деятельность (энциклопедический справочник). Для учителей тувинской литературы. – Кызыл: ОАО “Тываполиграф”, 2013. – 192 с.)