Саая Майнак Онаңович

Саая Майнак Онаңович

Мөңгүн-Тайга кожууннуң чонунга төлептиг, ховар салым-чаяанныг кижилериниң бирээзи – Тыва Республиканың улус өөредилгезиниң, культуразының хоочуну, чогаалчы Саая Майнак Онаңович 1940 чылда, Мугур-Аксы суурнуң соңгу-чөөн чүгүнде Саадак арттың эдээнде Көк-Дөргүн деп черге төрүттүнген. Мугур-Аксының чеди чыл, Бай-Тал ортумак школаларынга өөренип чораан. 1963 чылда Кызылдың күрүнениң педагогика институдунуң төөгү, дыл факультедин дооскан. 1964-1965 чылдарда шериг албан-хүлээлгезин Казахстанның Семипалатинск хоорайдан ырак эвесте Лебяжье суурнуң чоогунда агаардан удур камгалал кезээнге эрттирген. 1960-1961 өөредилге чылында Майнак Онаңовичини ол үеде республикага башкылар чедишпезинден Бай-Тайга кожууннуң Кызыл-Даг ортумак школазынче институт мурнундан башкыладып чорутканы-биле ооң күш-ажылчы намдары студент тургаш-ла ынчаар эгелээн. Ол ажыл-амыдыралының 26 чылдарын өзүп орар салгалды өөредир, кижизидер буянныг ажыл-херекке тураскаадып, 1960-1986 чылдарда Бай-Тайганың Кызыл-Даг, Шуй, Чөөн-Хемчиктиң Баян-Тала, Чадаана, Мөңгүн-Тайганың Мугур-Аксы школаларынга орус дыл, литература болгаш төөгү башкылап, өөредилге эргелекчилеп, директорлап (17 чыл), башкы ажылынга балалбас исти арттырган. Хүндүлүг башкы хөй-ниити ажылдарынга база идепкейлиг киржип, өөредилге ажылдакчыларының профэвилел комитедин даргалап, пропагандистеп, лекторлап турган. Майнак Онаңович башкы ажылындан аңгыда, 1986-1993 чылдарда Мөңгүн-Тайга райкүүскомунуң өөредилге, культура килдистериниң эргелекчизинге, күш-ажыл, чонну ажылче хаара тудар төптүң директорунга ажылдап турган. Саая М.О. 1993 чылда амыдыралының аайы-биле Кызылга көжүп келгеш, «Эне сөзү» солуннуң культура килдизиниң редакторунга журналист бооп ажылдап чоруй, Тываның дыл, литература, төөгүнүң эртем-шинчилел институдунче шилчип (амгы Тываның гуманитарлыг шинчилелдер институду), дыл, бижик секторунуң эртем ажылдакчызынга 1998 чылга чедир ажылдап, 2003 чылда чырыкче үнген «Тыва дылдың тайылбырлыг словарының» бирги томунуң тургузукчуларының бирээзи болуп, дыл эртемин сайзырадырынга база бодунуң үлүг-хуузун киирген. Майнак Онаңович хүндүлүг дыштанылгаже үнзе-даа, 30 ажыг чыл автору болуп келген Тываның чогаалчыларының «Улуг-Хем» сеткүүлүнүң кол редакторунуң оралакчызы – харыысалгалыг секретары бооп 5 чыл ажыг үе иштинде ажылдап, чогаал ажылын эгелеп чоруурларга арга-сүмезин берип, деткимчезин көргүзүп, элээн каш авторларның номнарын редакторлаан. Чогаал ажылын школачы чылдарындан эгелээн. Шүлүкчү, прозачы. Тываның Чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү Саая Майнак Онаңович бижээн чогаалдарынга үнелелди ап, РФ-тиң Иштики херектер яамызының база М.А.Шолоховтуң 100 харлаанынга юбилей медальдары, ТР-ниң Культура болгаш сүлде-сүзүк сайзыралының яамызының Хүндүлел бижии-биле шаңнаткан. Төрээн кожуунунга ажылдап турган чылдарында «Меңги чечээ» чогаадыкчы каттыжыышкынны удуртуп, ооң кежигүннери-биле Бай-Тайга, Өвүр кожууннарның, Чадаана хоорайның чурттакчы чону-биле ужуражылгаларны эрттирип, концерттерни көргүзүп турган. Тываның сураглыг композиторлары Хүреш-оол Дамба, Базыр-оол Чүлдүм-Сүрүң, Борис Чамбыт, Владимир Серен олар Майнак Онаңовичиниң 30 хире шүлүктеринге чараш аялгаларны чогааткан. Ырылар апарган шүлүктериниң «Ынакшылды сүзүк кылгаш, ырлаарындан эрикпээн мен…» деп аттыг баштайгы дискизи ТР-ниң улустуң артизи Станислав Ирильдиң база ТР-ниң алдарлыг артизи Луиза Мортай-оолдуң күүселдези-биле 2007 чылда чырыкче үнген. Чогаал бижииринден аңгыда, Майнак Онаңович башкы, чогаалчы кижи болгаш Тываның ат-алдарлыг чогаалчылары – Степан Сарыг-оолдуң, Кызыл-Эник Кудажының, Юрий Кюнзегештиң, Черлиг-оол Кууларның, Владимир Серен-оолдуң, Сарыг-оол Кууларның номнарын үнелээн рецензияларны, «Тыва шүлүк дугайында» шинчилел чүүлдү бижээн. Биче-оол Лопсан-Серенович Ондарның “Баштайгы чыл” деп номунга рецензияны, шүлүкчү Ю.Ш.Кюнзегештиң “Хүннү утку” деп номунуң дугайында чүүлдү, “Эзир. Ынакшыл. Ажыл” деп шүлүктер чыындызынга отзывты, В.Серен-оолдуң “Сыгыт” деп номунуң дугайында номчукчунуң бодалын бижээн.