Ыры апарган шүлүктериниң сөзүлелдери

Ыры апарган шүлүктериниң сөзүлелдери

Композиторлар, ыраажылар ачызында…

Авайымның өпей ырын бир-ле дугаар дыңнаан хүнүмден эгелээш, бо сарыг өртемчейге назылааже чурттап келгижемге чедир ыры-хөгжүм мээң амыдырал-чурттал- гамның каастакчызы болуп чоруур дизимзе, черле хөөредиг болбас боор ийин. Мээң бо сөстеримге дөмейлештир бир-ле кижи шак ынчаар чугаалап үнүп келзе, база-ла кижи кайгаар чуве чок. Бисти бүгү чуртталгавыста омак-сергек, хөглүг-баштак, кударанчыг- сарыннанчыг, ыяңгылыг-уяранчыг чараш аялгалар, ыры-хөгжүм удеп, кезээде кады чоруур. ”Ыры бажы кадар эвес, ыргай бажы катты-ла ыйнаан" — деп, чонувус чечен- мергени-биле ырлап каан болгай.

Мен аялга чогаадыр композитор-даа, ындынналдыр ырлап чоруур ыраажы-даа эвес мен. Ынчалза-даа мээң чамдык шүлүктеримниң ырлар апарганы — мээң-даа ачы- хавыяам эвес — композитор болгаш ыраажының кайгамчыктыг уран салым-чаяанындан улус-чоннуң сеткил-сагыжын хөлзедип чоруур уяранчыг, ындынныг ырларже хуулуп бодарааны деп билип чоруур мен.

Ынчангаш композитор биле ыраажының ачызында ырлар апарган шүлүктерим ыры-хөгжүм чогаалы болу бергени ол. Ыры апарган шүлүктерни чечен чогаал шинчи- лекчилери сайгарып тура, ону ыры деп адап турар хирезинде, чүгле шүлүк сайгарганы- биле дөмей чугаалап турар. Херек кырында, оларның кичээнгейи чүгле сөзу өскерли берген шүлүкче эвес, а ооң ындынныг аялгазынче база утланган турар ужурлуг. Бо таварылгада ыры апарган шулуктерниң аялгазьш чогааткан композиторнун адын утпаза чогуур.

Ыры апарган шулук — чараш, уян, ындынныг аялганың ачызында чонга нептерей бээр. Ортумак, шала чегей-даа шүлүктү аялга өрү тыртып үндүрүп келир. Чон ону шүлүк дивес, а ыры деп адай бээр. Өске жанр-хевирже шилчээн шүлүк — биче хемчээлдиг хөгжүм (музыка) чогаалы апаар. Кажан шүлүк ыры апаарга, ооң аялгазын чогааткан композиторнуң ады бирги черже үнүпп келир, а шулукчунуң ады ооң соонга чоруур ужуру-даа ол.

Ырының сурагжып, чон аразынга нептереп тарай бээри — ыраажыдан база кончуг хамааржыр. Композитор биле шүлүкчүнүң кады бодараткан төлүнге кыска-даа, узун-даа назынны ыраажы бээр деп билип чоруур мен.

Мээң шүлүктеримге бежен ажыг аялгалар бижиттинген. Оларның пгуптузун чон ырлажып турар деп шыдавас мен. Ындыг-даа бол, ыры бүрүзү тускай ыраажылыг тур боор деп бодап чоруур мен.

Шүлүктеримге аялгаларны Тываның дыка хөй ыры бижип чоруур авторлары бижээнинге чоргаарланып чоруур мен. Эң ылаңгыя тыва хөгжүм культуразының бирги салгалының профессионал композиторлары — Алексей Чыргал-оол, Ростислав Кенденбиль — оларның бедик аттарын сүрээдел, хүндүткел-биле адап, оларга өөрүп четтиргенимни илередип чоруур мен.

Тыва чурттуг композитор А.П. Курченконуң "Горит костер..." (1990, очул. И.Слепнев) деп мээң сөстеримге бижээни цикл-бөлүүнде 7 ыры-романстар кирген. Амгы үениң ыраажыларынга бо чогаал база бир чемиш, база бир чаа чүүл болгу дег. Стилистика талазы-биле таарымча чогун барымдаалааш, ону бо удаада чыындыже киирбээн бис. Мээң сестеримге аялгаларны Зоя Кыргыс, Алена Йомужап, Аяна Монгуш, Кертик- оол Данзын, Владимир Серен, Сергей Бадыраа болгаш өскелер-даа бижигилээн. Оларның уран салым-чаяанының ачызында чамдык шүлүктерим чоннуң ынак ырлары болуп хуула бергилээн. Ол дээш шуптузунга мегейип чоруур мен.

Ындынныг ыраажыларым — Солун-оол Монгуш, Сергей Ондар (олар дээш ам-даа халактап чоруур мен), Демир-оол Кежиктиг, Эзир-оол Монгуш, Наталья Монгуш, Анзат Куулар, Сайынхоо Намчылак, Станислав Ирил, Луиза Мортай-оол, Эльвира Докулак, Айдысмаа Кешкендей, Андрей Монгуш, Надежда Куулар... Оларга черте чедир мөгейдим.

"Дан, хаяазында йөрээл" деп ырлар чыындызын ыры-хөгжүмге ынактарга суй-белек кылдыр сунуп тура, номнуң автору чүгле чаңгыс мен эвес, а он ажыг тыва композиторлар, ыраажылар база-ла авторлар болур дээрзин чугулалап, демдеглеп каайн. Бо ном — композиторлар, ыраажылар ачызында теруттунген чуве.

Александр Даржай.

Ыры апарган шүлүктериниң даңзызы
  1. Ава - Ростислав Кенденбильдии
  2. Ава - Альберт Доржунуу
  3. Ава - Александра Пирлейнии
  4. Авам сактып - Владимир Сереннии
  5. Авамга - Кертик-оол Данзынныы
  6. Авамга чечээм - Мерген Шойданныы
  7. Аккыр саазын шѳлүм болду - Кертик-оол Данзынныы
  8. Булуң-Терээм - Андрей Монгуштуу
  9. Дагларым - Ростислав Кенденбильдии
  10. Даң хаяазында йѳрээл - Эдуард Дамдынныы
  11. Дүвүреве - Владимир Сереннии
  12. Езулал - Кертик-оол Данзынныы
  13. Кударал - Анатолий Конгарныы
  14. Кызыл – ынак хоорайым - Алексей Чыргал-оол
  15. Кѳк-Чыраада казанаавыс - Сергей Бадырааныы
  16. Манап чор мен - Батый Кенештии
  17. Мени мана - Аяна Монгуштуу
  18. Сай-Суу - Сергей Бадырааныы
  19. Сени сактып орарым ол - Бригад Дүпчүрнүү
  20. Сеткиливис катчып турду - Влажимир Сереннии
  21. Сымыранып турбажыкпе - Кертик-оол Данзынныы
  22. Тыва - Ирбен-оол Түлүштүү
  23. Тыва ѳглер - Каадыр-оол Бегзинии
  24. Тыва ѳглер - Аяна Монгуштуу
  25. Хектиң ыры - Сергей Базыр-оолдуу
  26. Херелденген чырык чазым - Владимир Сереннии
  27. Чаа-Хөлүм - Анатолий Монгуштуу
  28. Чараш кижи кымыл? - Д. Хуреш-оолдуу
  29. Чараш уруг мазын - Кертик-оол Данзынныы
  30. Чартык чүс чыл чурттап келдим - Зоя Кыргыстыы
  31. Черим эргим - Кертик-оол Данзынныы
  32. Чиңгис-Хаанның хѳлегези - Сергей Бадырааныы
  33. Шончалайлар - Наталья Лопсанныы
  34. Шурумаа - Борис Чамбыттыы
  35. Шынчы эштиг мен - Ирбен-оол Түлүштүү
  36. Ынча дыка кижи соондан кылаштава - Ирбен-оол Түлүштүү
  37. Эглип келбес чалыы үем - Кертик-оол Данзынныы
  38. Эмин эртир чараш чордуң - Владимир Сереннии
  39. Эрткен уем - Кертик-оол Данзынныы
  40. Юрты - Алёны Йомужап
  41. Ѳвүр кызы - Владимир Сереннии
  42. Үлгүлчү-ле эгин кожа - Ирбен-оол Түлүштүү