Сеглеңмей Феликс Шаажаң-Хөөевич

Сеглеңмей Феликс Шаажаң-Хөөевич

Тываныӊ база бир билдингир чогаалчыларыныӊ бирээзи Феликс Шаажаӊ-Хөөевич Сеглеӊмей (Ондар Сеглеӊмей) 1917 чылдыӊ май 10-да Таӊды Тывазыныӊ Даа кожууннуӊ Доскаар деп черге – амгы Бажыӊ-Алаак суурнуӊ чоогунга төрүттүнген.

Өскен төрээн Чадаана хеминиӊ унунга чиӊгир ногаан аргаларда бора хектерниӊ өткүт үнүн, чиргилчинниг хову шөлдерде хамнаарактарныӊ кыӊгыраан ырын, улуг ыдыктыг тайга Таӊдызында өзеннерден шулурткайнып шурап баткан дамырак кара сугларныӊ аялгазын ада-өгбелериниӊ кайгамчык уран-чечен аас чогаалыныӊ янзы-бүрү хевирлерии-биле катай дыӊнап, таалап магадавышаан, ол бодунуӊ үези дөскелчок, орлан-шоваа оолчугаштар-биле чаш шааныӊ чаӊгыс эвес шывык аътчыгаштарын чарыштырып, чырааладып, саяктадып доругуп келген. Ол бодунуӊ бичии чылдарыныӊ дугайында мынчаар сактып чугаалап турар: «Авам, ачам суг моол бижик билир чораан улус. Ынчангаш мен алды харлап чорумда-ла, моол бижикти өөредип эгелээннер. Олар улустуӊ аас чогаалын ылаӊгыя тыва тоолдарны, дыка хөйнү билир чорааны-биле бистерге, бичии уругларга, чугаалап, ыдып бээрге, кедергей сонуургап дыӊнаар улус бис. Он дөрт харлап чорааш, чаа чогааттынган латинчиткен тыва бижикти шалыпкын өөренип апкаш, өске өөрүмге база айтып берип, башкылап турган мен…» - деп, меӊээ төөгүп берген [Салчак, 1998].

1935 чылда эртем-билиг чедип алыр сорулгалыг Кызыл хоорайга келирге, ынчаардагы Тыва Арат Республиканыӊ чазаа Ондар Шаажаӊ-Хөө оглу Сеглеӊмейни бөлүк оолдар, кыстар өөрү-биле Совет Эвилелиниӊ Ойрот-Тура (амгы Горно-Алтайск) хоорайынче өөренири-биле аъткарыпкан.

1938 чылдыӊ күзүнүнде көдээ ажыл-агыйныӊ база бир тускай эртемниг зоотехниги болуп доозуп чедип келгеш, күш-ажылчы намдарыныӊ улуг оруунуӊ баштайгы кокпазын Тожу кожуундан изеп эгелээн.

1939-1941 чылдарда Бии-Хемниӊ Туранга, 1941-1942 чылдарда Кызыл хоорайга, 1942-1946 чылдарда Каа-Хем кожуунга шилип алган мергежилинге онза бердингени-биле ажылдап чораан.

Феликс Шаажаӊ-Хөөевичиниӊ амыдырал-чуртталгазыныӊ база бир онзагай арнын ажытканы суур - Сарыг-Сеп. Аӊаа ол аккыр халаттыг, кайгамчык чараш, оожум, топтуг бүдүштүг, аныяк эмчи кыс Патна Күдеровна-биле салым-чолун кожуп, өг-бүлелиг болган. Улуг уруглары аӊаа төрүттүнген. Баштайгы чогаалдары база аӊаа бижиттинген.

1946-1948 чылдарда Новосибирскиниӊ көдээ ажыл-агый институдунга өөренип тура, кадыы баксырап, аарааш база өг-бүлезиниӊ байдалы-биле Тываже чанып келген. Ооӊ соонда элээн сегий бергеш, 1949 чылда Чадаана хоорайга Чөөн-Хемчик кожууннуӊ чагырга черинге үр эвес үеде ажылдаан.

1950-1952 чылдарда Сүт-Хөл кожууннуӊ көдээ ажыл-агый эргелелиниӊ кол зоотехниги болуп ажылдап турган. Аӊаа ажылдап тургаш Ф. Ш. Сеглеӊмей, Тываны Орус чуртунга катканы шын эвес дээш, Совет Чазакка удур, контреволюстуг агитация чорудуп турган буржуаз-националисчи «Сүт-Хөл херээ» деп адаар бөлүктүӊ кежигүнү деп нүгүлдеттирген. Ол бөлүктүӊ баштыӊчылары дирткен СЭКП Сүт-Хөл кожуун комитединиӊ бирги секретары Агбаандан эгелээш, ол кожууннуӊ удуртукчу ажылдакчылары туттуруп, байысаадып, 5-тен 10 чыл чедир шииттирип, а өскелери Тываныӊ ырак-узак булуӊнарынче шөлүттүрүп турган. Феликс Сеглеӊмей оларныӊ бирээзи болган. Бажыӊнадып байысаадып турган үезинде тыныш бачыдаар аарыгдан (астма) аарып турган болгаш айтырыг-даа салырга тыныштаар, харыылаар арга чок кижи боорга, улаштыр хоругдаар дугайында эмчилер чөпшээрел бербээни-биле Ф. Ш. Сеглеӊмейни 1952 чылдыӊ күзүнүнде, кыдыг-кызыгаар чер дээш Бай-Тайга кожуунче өг-бүлези-биле шөлүпкен. Барык-ла ийи чыл хире үеде, «Сүт-Хөл херээ» агартынгыже, кандыг-даа ажылче хүлээп албас болган. Ол дошкун чылдарда чүгле уругларыныӊ авазы Патна Күдеровна Бай-Тайганыӊ кожуун эмнелгезинге ажылдап, чоннуӊ аразында буянныг кижилерниӊ деткимчези-биле дөрт бичии чаш ажы-төлүн доруктурбушаан, өг-бүлезинге таварышкан амыдыралдыӊ кадыг-бергелерин ажып эртеринге өзек кижи, багана болуп турган [Салчак, 1998].

Ооӊ соонда 1954-1962 чылдарда Ф. Ш. Сеглеӊмей Бай-Тайга кожуунга зоотехниктеп, 1963-1977 чылдарда Барыын-Хемчик кожууннуӊ райплан даргазы болуп ажылдап турган. 1977 чылда хүндүлүг дыштанылга пенсияже үне-даа бергеш, ол-ла кожууннуӊ улус ажыл-агыйыныӊ аӊгы-аӊгы адырларынга ажылдап чораан. Ооӊ иштинде, радио черинге ажылдап, малчын коданнарга репортерун чүктеп алгаш чедип, малчыннарныӊ чымыштыг ажыл-ижиниӊ чедиишкиннерин база ол ышкаш оларныӊ дүвүрээзинниг айтырыгларын чырыдып, чонга чедирип чораан.

Феликс Шаажаӊ-Хөөевич Сеглеӊмей ССРЭ-ниӊ Күш-ажылдыӊ Кызыл Тук ордениниӊ, «Шылгараӊгай күш-ажыл дээш. Владимир Ильич Ленинниӊ төрүттүнгенинден бээр 100 чыл оюн таварыштыр» база «Күш-ажылдыӊ хоочуну» деп медальдарныӊ эдилекчизи.

Чогаалчы 1990 чылдыӊ август 19-та мөчээн.

 

материалды филология факультединиӊ студентизи Күнзет Чай-Суу белеткээн.

07.11.2018 ч.