Ховалыг Маадыр-оол Бартыштаанович

Ховалыг Маадыр-оол Бартыштаанович

Ховалыг Маадыр-оол Бартыштаанович Чөөн-Хемчик кожууннуң, Хорум-Даг сумузунуң Хола-Хараган деп черинге 1947 чылдын апрель айның 30-де төрүттүнген. Малчын өг-бүлеге өскен. Ачазы Бартыштаан Агбакайович – хоочун малчын, авазы Барыңмаа Даржаевна – хүндүткелдиг холу чемсиг баштаңчы (повар). Авазы 9 кады-төрээннерлиг чораан. Ачазы Бартыштаан Сут-Хөлдүӊ Биче-Ховалыг уктуг Агбакайнын оглу. Ачазы 5 кады төрээн, 4 оол, 1 уруг. Чангыс кыс дуӊмазы алдарлыг саанчы Севилбаа Хорум-Даг суурда чурттап чоруур.

Авазы биле ачазы кады чуртааш ийи оолдуг болганнар. Улуу Маадыр-оол, бичии дунмазы Малжей. Дунмазы Чөөн-Хемчик кожуунун Хорум-Даг сумузунда ажылдап чурттап чоруур. Үр чылдар иштинде Хорум-Даг школазынга директорлап ажылдап чораан.

Кырган-ачазы Агбакай Бора-Тайгадан Хорум-Дагже 1932 чылда көжүп келгеш, Сарыылдыг-Садыяажыктыӊ ажы-төлү-биле Улуг-Шыкка, Дөң-Терекке чайлап чораан. 1947 чылдын чазынында Агбакай кырган-ачазы өг-бүлелиг оолдары-биле Хорум-Дагныӊ Хола-Хараганга чазап чытканнар. Оларныӊ-биле Сараалыг-Садыяажыктыӊ хеймер уруу Долчукмаа өөнүӊ ээзи Соора-Салдыг-биле чурттап турганнар. Даң бажында авазының эъди аарый бээрге, Долчукмаадан хорам кижи олаада тывылбаан, ынчангаш Маадыр-оолдуӊ хинин кескен. Тыва кижи ийи авалыг боор дээр чүве, бирээзи төрээн иези, ийигизи - хинин кескен кижи. Ынчап кээрде, төрээн иези шаажылаткан алдан-дургуннуң уруу бооп турар, хинин кескен иези – ногаан-дыктарга алдыртпайын, дириг арткан алдан-дургуннуң уруу бооп турар. Хинин кескен иезин авазы айтып берген болгаш, алды-чеди харлыынга чедир билир чораан [Калзан 1994: 34].

1950 чылдарнын эгезинде Хорум-Дагдан Сүт-Хөлче көшкен. Чаш үезин болгаш школачы чылдарын Сүт-Хөл кожуунга эрткен.

Чажындан-на өскелерден ылгалдыг, салым-чаянныг, чуртталгаже көрүжү бедик, күштүг, онзагай оол чораан. Ада-иезинин чолеӊгиижи, ынаныжы. Эштеринге кол үлегерлиг, угаан-бодалдыг сүмелерни берип чораан.

Сүт-Хөл кожууннуӊ Суг-Аксы суурунуӊ ортумак школазын дооскаш, улаштыр тайгага ыяш кезип ажылдап турган. Шериг херээн Совет Эвилелиниң чепсектиг күштериниң агаар халдаашкынынга удур камгалакчы кылдыр, бодунуң хамааты хүлээлгезин төлептиг күүседип эртирген.

Ак-Довурак хоорайның В. И. Ленин аттыг «Тывакобальт» комбинадынга экскаваторщиктеп ажылдап чораан. Эки шынчы сеткили-биле ажылдааш, ол комбинаттыӊ профком даргазы кылдыр соӊгуттуруп чораан. Чоннуң болгаш коллективиниң бүзүрелин чаалап, хүндүткелдиг ажылдааш, «Тывакобальт» комбинадының башкарыкчызының оралакчы кылдыр база ажылдап чораан. 25 чыл иштинде «Тываасбест» комбинадынга ажылдаан.

Ак-Довурак хоорайныӊ горный техникумун бот өөредилге салбырынга дооскан. Красноярск хоорайныӊ күрүне университединиң көдээ ажыл-агый факультединиң «Менеджмент» талазын дооскан.

90 чылдарныӊ ортузунда Маадыр-оол Ховалыг Тыва Чогаалчылар Эвилелиниң кежигүннү кылдыр соңгуттурган (1995-1997). Тываның Улустуң чогаалчызы деп хүндүлүг атты (2016) алган.

Маадыр-оол Бартыштаанович өөнүң ишти Рада Дамбаевна-биле кайгамчык чараш үш кыстарның болгаш чаӊгыс оолдуң хайыралдыг ада-иези.