Дүпчүр Бригад Санчыевич

Дүпчүр Бригад Санчыевич

Бригад Санчыевич Дүпчүр 1932 чылдың май 7-де Эрзин районнуң Бай-Даг сумузунуң, «Тываларда Тарлашкынны дыңнавааннар тывылбас-даа...» дижип ырлажып турарывыс, Тарлашкын хемниң унунга Терек-Өдээ деп черге төрүттүнген. Ол 5-6 харлыындан-на саазын шокарлаарынга ынак турган, терек чөвүрээзинден мал-маган дүрзүлерин чазаарын шенеп, оралдажып эгелээн. Авазы уругларынга терек чөвүрээзинден ойнаарактар чазап берип турганын көрүп өскен бичии Бригадка, авазының ус-шевер үлегер чижээ, соонда барып ооң чогаадыкчы ажылынга улуг идигни берген.

Хөгжүмге салымныг бичии Дүпчүр школага өөренип киргеш, балалайка, мандолинога шыырак ойнаар кылдыр өөренип алган. Шериг албан-хүлээлгезин эрттирип тургаш, шериг оркестриниң эң-не шыырак хөгжүмчүлериниң аразынга макталдыг ойнап, конңерттерге киржип келген. Ооң ол уран-мергежили кедизинде барып, Красноярскиниң хөгжүм училищезинге өөренип киреринге орукту изээн. Шеригден халашкан соонда, Бай-Даг көдээ клувун эргелекчилеп ажылдаан.

1957 чылда Красноярскиниң хөгжүм училищезинге өөренип кирген. 1961 чылда ол сургүүлун дооскаш, Эрзинниң, Самагалдайның Культура бажыңнарынга уран чүүл удуртукчулап, баян ойнап, чурукчулап, автоклубтарынга ажылдап чораан. 1973 чылда ооң удуртканы - Эрзинниң культура бажыңының «Хүлүмзүрүг» аттыг агитбригадазы Чөөн-Сибирьниң болгаш Ыраккы Чөөн-чүктүң Ангарск хоорайга эрткен зона уран чүүл көрүлдезинге эки киришкеш, лауреат атты чаалап алганнар. 1974 чылда ол-ла регионнуң шии көрүлдезинге Эрзинниң Улусчу театры база-ла лауреат атты эккелгеннер. С. Пюрбюнуң болгаш В. Көк-оолдуң «Найырал» деп шиизиниң чурук база хөгжум каасталгазын Б. С. Дупчур чедиишкинниг боттандырган. Ооң ажылының туңнелин жюри кежигүннери бедик үнелеп, онзагайлап демдеглээн (Улан-Удэ хоорайга).

Б. С. Дупчур ажылынга сеткилиниң ханызындан бердинген. Бодунга, кады ажылдап чораан эш-өөрүнге шыңгыы негелделиг, салым-чаяанныг, кедергей кызымак болгаш культура, уран чүүлдүң бүгү адыр-хевирлеринге сонуургалын сайзырадып чораан. Музыка, чечен чогаал, чурулга, сиилбилге, наңионал хөгжүм херекселдериниң мастери - бызаанчының оркестрге ойнаар үш хылы үш аңгы үннүг болганда, хөгжүм үделгезиниң делгем диапазоннуг вариантызын чогааткан. Ооң үлегери-биле кылган хөгжүм инструментилерин уран чүүл училищезиниң болгаш Тываның күрүне оркестриниң коллективи ажыглап турар. Совет Эвилелиниң үезинде ол-ла бызаанчының үлегер-майыын ВДНХ делгелгезинге киириштирип, «РСФСР-ниң чоннарының культуразы» дээп павильонга ол хөгжүм херекселин бүрүнү-биле делгээн.

Бригад Санчыевичиниң чазап кылганы дириг амытаннарындан ооң чогаадыкчы иштики делегейиниң ханы, байлаа, бедик поэтиказы, сеткил-сагыжының уян хөөнү илереп турар. Ооң чогаалдары буянныг, угаанныг, төлептиг чорукту алгап турар: чогаалдарының маадырлары - «арзылаңнары» - таваар чааш болгаш мерген угаанныг, «улузу» - чазык, ажык болгаш тайбың кылдыр көстүр. Чонар-дашты диргизип шыдаар ховар салым- чаяанныгларның бирээзи. Бригад Дүпчүр кандыг-даа шыңгыы үнелекчиниң сеткилинге тааржыр улуг мастерлерниң бирээзи.

Тываның чурукчуларының аразындан эң-не хөй персоналдыг делгелгелерни кылган. 2007 чылда сөөлгү юбилейлиг делгелгези болуп эрткен.

Чурулга талазы-биле РФ-ның Күрүне шаңналының лауреады, Россияның чурулга академиязының мөңгүн медалының эдилекчизи, Тыва Республиканың культуразының Алдарлыг ажылдакчызы болгаш Тыва Республиканың «Улустуң чурукчузу» атка төлептиг болган.

Б. С. Дупчурнуң кылган ажылдары Россияның - Сахалинден Москвага чедир хөй-хөй музейлериниң өнчү-байлаа апарган.

Тываның наңионал музейиниң шыгжамырында ооң 90 хире ажылдары кадагалаттынган. Оларның дыка хөйү, аңгы-аңгы чылдарда Американы, Японияны, Бельгияны болгаш Франңияны баштадыр, 20 шаа даштыкы чурттарга болган делгелгелерге делгеттинген турган. 1975 чылда ССРЭ-ниң Чурукчулар эвилелиниң кежигүнүнге кирген.

Самагалдайның культура адырынга ажылдап турда, аныяк талантылыг кижиниң чогаадыкчы ажылын үнелээн эң-не баштайгы шаңналы - 1964 чылда Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Хүндүлел бижии болган.

Бригад Санчыевичиниң баштайгы ажылдап эгелээн чери - Бай-Дагның культура бажыңынга ооң адын тывыскан.

С. Дупчурнуң ады «Лексикон художников мира», «XX чүс чылдың тергиин кижилери» деп энциклопедияларда, 2006 чылда үнген «Тува: словарь культуры» деп номга киир бижиттинген. Б. С. Дупчурнуң өөреникчилери Л. X. Уржук, А. Н. Бараӊмаа, А. Д. Седипков, О. Н. Суван-оол, А. А. Хертек, Ш. У. Чурук, О. К. Мажаа уран-талантызы-биле черин-чурттун каастап, РФ-ның Чурукчулар эвилелиниң кежигүннери болуп чедиишкинниг ажылдап чорүүрлар.

Бригад Санчыевич уран чүүл делегейинге чедип алдынган чада-деңнелинге доктаавайн, чогаадыкчы ажылын чылдан чылче сайзырадып, боттуг амыдыралды улам ханы шинчилеп чораан.